|
|
|
|
Jitzchak Katnelson Lied van het vermoorde Joodse VolkNaarden 1966, (Element Uitgevers) Vertaling W. Bril 1. "Zing! neem je harp ter hand hol, uitgeput, ontzield leg op de dunne snaren je loden vingers, als harten die gemarteld zijn en zing het laatste lied zing van Europa’s laatste joden het laatste lied." 2 -Hoe kan ik zingen'? hoe krijg ik klanken uit mijn keel, ik die eenzaam achter bleef mijn vrouwen mijn twee jongens, prille duifjes nog- o gruwel! mijn lichaam beeft. .. ik hoor geween, overal geween -
3 "Zing, zing! verhef je van smart gebroken stem zoek! zoek hem daarboven of hij er nog is -en zing... zing voor hem het laatste lied over de laatste joden geleefd, gestorven, niet begraven en tot niets vergaan... " 4 -Hoe kan ik zingen'? hoe kan ik mijn hoofd opbeuren'? mijn vrouw is weggevoerd met Bentzje en met Jomele, nog maar een kind ze werden me ontnomen en ze laten me niet los! O duistere schimmen van wie eens mijn zonlicht waren, schimmen koud en blind. - 5 "Zing, zing nog één keer in dit leven, strek je hals kijk hem strak in de ogen en zing je laatste lied voor hem, speel op je harp: er zijn geen joden meer! vermoord! ze zijn niet meer!" 6 -Hoe kan ik zingen? hoe mijn verstarde blik opslaan? een traan, gestold, heeft zich genesteld in mijn oog, worstelt zich naar buiten wil er uit maar kan niet kan niet vallen, God mijn God! - 7 "Zing, zing, staar dan omhoog met blinde ogen als woonde in de hemelen een God, geef hem een teken alsof daar nog een groot geluk ons tegenblinkt ga zitten op de puinhoop van je vermoorde volk en zing!" 8 -Hoe kan ik zingen als de wereld woest en leeg is? hoe kan ik spelen met geknakte vingers'? waar zijn mijn doden, God? ik zoek in iedere hoop drek in iedere berg as: spreek waar kan ik jullie vinden? 9 Schreeuw uit elke korrel zand van onder iedere steen uit al het stof, schreeuw uit alle vlammen, alle rook want dat is jullie vlees en bloed het merg van je gebeente dat is jullie lijf en leven schreeuw het uit, schreeuw hemelhoog! 10 Schreeuw uit de ingewanden van de vissen in het water, van de wilde dieren in het bos aan wie je werd gevoerd, uit kalkovens huil, huil groot en klein jammer, maak misbaar, ik wil jullie stemmen horen, schrei mijn uitgemoorde volk, ten hemel schrei! 11 Nee schrei niet ten hemel, doof als de gore aarde is de hemel en schrei niet naar de zon ach kon ik die lichtbron doven zoals men het licht dooft in een moordenaarsnest; mijn volk, jouw glans was sterker dan de zon! je gaf meer licht! 12 Sta op, mijn volk, verschijn, strek je handen uit al die graven, diep en overvol en eindeloos lang laag om laag met kalk begoten en verbrand, sta op! rijs op vanuit de onderste, de diepste laag. 13 Komt allen uit Treblinka uit Auschwitz, uit Sobibor uit Belzec, uit Ponar komt van daar en daar en daar met gesmoord gehuil, gebroken ogen met woordenloze jammerklacht komt uit moeras, uit zand uit diepe modderpoelen. 14 Komt, uitgeteerden verpletterd en vermorzelden komt, trekt een wijde cirkel om mij heen, schaar je in de grote kring: zeides, bobes, mames met kindjes in hun buik kom, tot zeep en meel vermalen joods gebeente. 15 Kom tevoorschijn allemaal treed uit het duister zien wil ik jullie, aankijken stuk voor stuk, ik wil heel mijn uitgeroeide volk aankijken sprakeloos, verstomd - en ik zal zingen… ja... geef hier die harp ik… speel! 3-5/10/1943
1 Ik speel; ik hurkte op de grond en speelde, treurend zong ik: o mijn volk! miljoenen joden stonden om mij heen en luisterden miljoenen uitgeroeiden ze luisterden een mensenzee. 2 Een mensenzee, zo groot, onmetelijk! Ezechiels dal vol beenderen zou er bij in het niet verzinken een rimpel in de aardkorst en hij, Ezechiel zelf, zou niet vol blind geloof en hoop als toen tot de vermoorden spreken hij zou als ik hier zitten, radeloos. 3 Radeloos en even hulpeloos als ik zou hij gekweld zijn blik ten hemel slaan die grauw alom is, ver en leeg en zou zijn hoofd weer buigen dieper, dieper, dieper naar de grond verstomd tot steen. 4 Ezechiel, jood onder joden in het dal van Babylon jij zag de dorre beenderen van je volk, je raakte buiten zinnen en als een ledenpop heb jij, Ezechiel, je willoos door de Eeuwige laten binnenvoeren in dat dal. 5 Je liet je door hem vragen: 'hasichjeino' mensenkind voorspel 'zullen deze beenderen opstaan en herleven?' jij wist het niet -wat zal ik dan zeggen? wej iz mir van mijn vermoorde volk zijn zelfs geen beenderen gebleven! 6 Niets om vlees en spieren aan te hechten, niets om te bespannen met een huid niets om leven in te blazen zie, een volk, vermoord volledig weggevaagd staart ons roerloos met starre ogen aan. 7 Zie, miljoenen hoofden naar ons toegewend en handen uitgestrekt. .. tel ze! gezichten, lippen, zie bestierf daarop gejammer of gebed? ga naar ze toe en raak ze aan.... niets om aan te raken, leegte! 'k heb mij een jiddisj volk verbeeld! ik heb het mij verbeeld! 8 Ze zijn er niet en zullen hier ook nooit meer zijn het was een zinsbegoocheling een hersenschim alleen het foltertuig is zichtbaar alleen de marteling van deze massamoord is levensgroot en waar. 9 Zie, allen staan ze om mij heen in lange rijen, dichte drommen en allen kijken ze -een schok gaat door mijn lijf – met Bentzjes ogen, met de bange blik van Jomele ach met Chanes droeve ogen kijken ze me aan. 10 Ook de grote blauwe ogen van Berl mijn broer herken ik in hun blik! daar staat hij zelf hij zoekt zijn kinderen hij weet niet dat ze hier staan tussen de miljoenen... ik zeg het hem niet, nee. 11 Mijn Chanele is weggehaald met twee van onze zonen, samen zijn ze weggesleept zij weet waarheen maar ze weet niet waar Zvi is noch waar ik ben, ze weet niets van mijn ongeluk af: dat ik nog leef... 12 Ze kijkt mij aan met holle ogen alsof ze mij niet ziet, zo kijkt het hele volk mij aan toe Chane, zwijgende en zoveel zeggende toe, kijk toch, Chane luister naar mijn stem herken me! 13 Bentsikl, mijn talmid-gochem, Die Jeremia's klaaglied kent luister naar mijn klaaglied van de laatste jood het laatste lied en jij mijn kleine Jomele mijn zonlicht en mijn troost waar is je glimlach Jom? o glimlach, glimlach niet! 14 Je glimlach maakt me bang zoals mijn glimlach anderen schrik aanjaagt luister naar mijn zingen . als een hand laat ik mijn hart de harp bespelen, zodat het nog meer hartzeer geeft en nog meer pijn van binnen. 15 Ezechiel en Jeremia.. .ik kan ze missen! ik riep ze aan: och help mij, sta mij bij! maar met mijn laatste lied zal ik op hen niet wachten 'k heb hun orakeltaal niet nodig, ik zelf zal zingen van mijn groot verdriet. 15/10/1943
1 Verdriet, mijn groot verdriet... gezegend jullie, joden eenzame overblijvenden aan de overkant van de oceaan jullie weten nog van niets... als mijn verdriet zou spreken je wereld zou verduisterd worden vergiftigd je bestaan. 2 Verdriet, je wordt zo groot in mij, je groeit maar door je wroet en knaagt, waarheen? naar binnen of naar buiten? niet naar buiten! groei inwaarts, groei en zwijg terwijl je me zo pijnigt o pijn, je bent zo groot. 3 .Je woekert in mij door je graaft je gangen blindelings met open muil, als wormen in een graf. .. o pijn, o srnart verstom in mij met al mijn doden strek je in mij uit, om als een worm in de mierikswortel rust te vinden in mijn bitter hart. 4 Ani hagèver, ik ben de man die verschrikking heeft gezien die zag hoe onze kinderen onze vrouwen, mannen jong en oud de wagens in geslingerd werden als stenen, spaanders hout en meedogenloos geslagen beledigd, uitgejouwd. 5 Ik keek door het raam, ik zag de beulen, God mijn God! wie sloeg en wie geslagen werd ik zag het -van schaamte bevend stond ik daar. ..o schande o spot, men heeft de joden ach met joden onze joden omgebracht! 6 Gedoopte joden of tot doop bereid met glimmende laarzen aan de voeten en met petten, waarop de davidsterren hakenkruisen leken hebben ons in de gehate taal genadeloos en grof de trappen afgeschopt de huizen uitgesmeten. 7 Ze trapten deuren in drongen met geweld naar binnen in verschanste joodse huizen met knuppels en met vuisten zochten ons en sloegen ons dreven jong en oud naar buiten de straat op naar de wagens hemeltergend, schaamteloos. 8 Ze haalden ons uit kasten, onder 't bed vandaan en scholden: "de wagens wachten, naar de Umschlagplatz, de duivel mag je halen!" ze hebben ons uit huis gesleurd en alles leeggeroofd de laatste overjas, het laatste meel, de laatste kruimel brood. 9 En op straat -zie – het is om gek te worden! de buurt is uitgestorven, toch is er tumult, geschreeuw- de hele joodse wijk is leeg... de joodse wijk is vol: wagens wagens met joden en uit de wagens klinkt een ‘och oen wej’. 10 Wagens met joden! huilend en wanhopig, roepend velen zwijgen, maar hun zwijgen ach, spreekt luider dan geschrei! zij kijken elkaar aan, alleen dat kijken al… is het een boze droom? of is het waar? joodse politie overal met petten, laarzen, O God sta ons bij! 11 De Duitser staat terzijde en amuseert zich kostelijk de Duitser staat op afstand zich bemoeit zich er niet mee de Duitser! hij brengt met joden onze joden om, wee mij! kijk naar de wagens, zie de schande, zie de pijn. 12 Ik zag de volgeladen wagens ik zag ze door mijn raam... ik heb het hemelschreiend hulpgeroep het stil gekerm gehoord – o wagens van lijden met levende have bestemd voor de dood... de paarden trokken de wagens en de wielen draaiden voort. 13 O stomme paarden, waarom laatje het hoofd zo treurig hangen? wielen wat draai je droevig rond? weten jullie wel waarheen de weg voert? waarheen zin? je ze weg voert, de edele dochters en schrandere zonen van mijn volk? 14 Ach als je het wist wild zou je briesen steigeren op je achterpoten je voorpoten als handen radeloos ineenslaan en de ronde wielen van de wagens zouden niet meer kunnen draaien... 15 Maar de paarden weten van niets, uit Nowolipkistraat buigen zij richting Zamenhof, naar de omheinde Umschlagplatz waar treinen wachten, lege wagons zij voeren al de onzen weg, ver weg en keren morgen leeg weerom… o wurgende angst! 22/10/1943
1 Een wurgende angst, een felle schrik verlamt me – de wagons zijn al weer hier! gisteravond pas vertrokken vandaag weer terug, ze wachten op de Umschlagplatz... zie je die muilen? ze staan dreigend open! 2 Ze willen al weer voedsel ze zijn nog niet verzadigd ze staan te popelen -joden! waar blijven ze, breng hier! ze hebben honger, als hadden ze nog niets naar binnen en hebben ze dat wel, nou en! ze willen meer en meer. 3 Ze smachten, watertanden als bij een volle dis klaar om aan te vallen -joden! laden maar, er kan nog wel wat bij! joden, prille, jonge kinderen zoete druiven op een oude tak en oude joden als koppige, belegen wijn. 4 "Het smaakt naar meer schep nog eens op!" als kille, harteloze vreters schreeuwen de wagons om meer! ze zijn nog lang niet zat en staan met open mond te wachten op de Umschlagplatz een lange rij stompzinnige wagons. 5 Ze hebben gisteren tot stikkens toe zich volgepropt met joden, tussen de levenden stonden wezenloos de doden de doden stónden konden in 't gedrang niet vallen het was ook niet te zien wie dood was of nog leefde. 6 De doden schudden met het hoofd als levenden en bij de levenden stond het doodszweet op het gelaat een kind smeekte zijn dode mame: "water, mame, een slok water!" en sloeg haar met zijn handjes in 't gezicht: "ik heb 't zo heet!" 7 Een ander kind, een kleintje nog, bij zijn dode vader op de arm ja, kinderen, misselijk en dorstig houden het uit... de vader, een robuuste man was al bezweken, de kleine weet het niet en roept: "kom pappa kom, ik wil er uit." 8 En aan de andere kant, daar in die hoek van de wagon daar is iets aan de hand weet iemand wat daar is gebeurd? men glimlacht...gist. .. er is zojuist iemand uit de trein gesprongen! er wordt geschoten, hoor! 9 Er is iemand uit de trein gesprongen – en toch"een onderdrukt gelach; o dierbaar volk mijn heilig volk, waarom die lach? hoor, de Oekraïner, hij schiet vanaf het dak – wat geeft 't?! als een van ons maar vrij is, maar ontsnapt! 10 Want wat hindert ons een kogel? een kogel wenst ieder zich in de wagon -een kogel werkt afdoend en snel, beter buiten in vrijheid om te komen dan...waar? waar brengen ze ons heen? wie zet de belijdenis der zonden in met luide stem? bidt allen mee, bidt mee en stort je dan uit deze hel naar buiten. 11 Lege wagons, eerst barstensvol nu al weer leeg waar zijn ze heen, de joden waar heb je ze gelaten? tienduizend waren het, verzegeld en geteld -hoe kom je alweer hier? vertel, wagons, lege wagons zeg me waar je bent geweest! 12 Ik weet het, van gene zijde komen jullie, dat moet wel heel dichtbij zijn, gisteren ingeladen, weg -en nu al terug klaar voor een nieuwe reis wat een haast wagons! wat vlieg je heen en weer? je zult als ik vroeg oud zijn, oud, kapot en grijs. 13 Het toekijken alleen al alles zien en horen, oj gewald! Hoe houden jullie het uit al ben je dan van ijzer en van hout . je lag ooit, ijzer, in de schoot van moeder aarde, koel en diep hout, jij was een boom op aarde trots en groot. 14 En nu zijn jullie treinen goederentreinen en zien toe stille getuigen van een trieste lading mensen in onmenselijke nood jullie kijken doof en zwijgend toe waar rijden jullie heen, wagons? reist het joodse volk met jullie naar de dood? 15 Ach, jullie zijn niet schuldig ze laden jullie vol en roepen: fort! vol word je uitgestuurd en leeg loop je weer binnen- wagons, terug van gene zijde vertel tenminste iets, wielen ratelende wielen, verhaal en ik zal wenen... 26/10/1943
DE RAAD VAN DE JOODSE GEMEENTE VERGADERT OVER DE TIEN... 1 Verhaal wagons verhaal, alleen jullie woonden de uitvaart bij jullie, doodkisten, hebben de levenden op hun laatste reis gedragen, de dode stof bracht het levende ten grave; lm de doodkisten geven te verstaan: niet vragen... 2 Verhaal, verhaal al weet ik meer dan jullie, ik weet hoe het begon ik zag toch de plakkaten door de Raad zelf ondertekend met 'op straffe van'; ach ja 't was onder dwang dus geen ontkomen aan: zesduizend op één dag! ik ken het begin ...het einde zagen jullie. 3 Verhaal, ik ken alleen het begin het begin is niet genoeg ik wil het einde horen of heb je hinder van mijn tranen'? vertel het einde, ik zal luisteren en in stilte wenen ik ben een rots die wordt geslagen het water welt vanzelf. 4 Vertel! anders zal ik het doen ja, ik zal vertellen, huilen zal ik och mijn ogen, laatje tranen om wat je zag de vrije loop zwijgende doodkisten, over het einde is zoveel te zeggen; weten jullie hoe 'per-dag-zesduizend-joden' tienduizend geworden zijn? 5 Je hebt eergisteren toch zesduizend joden weggevoerd? slechts zesduizend ten dode weggevoerd? en gisteren zoveel meer! waarom? tienduizend! exact tienduizend en niet één minder God verhoede! één dag later, na de eerste zes zo'n sprong -luister, luister: 6 Als een horde wilde beesten vielen zij binnen in het huis van de Joodse Gemeente, de oudste van de Raad, Czerniakow; de president kreeg aangezegd: "zesduizend joden zijn niet genoeg! zorg voor meer dan zes tien eisen wij! tien! tien!" zo, kort en scherp werd het gezegd. 7 "Heden nog moet dit plakkaat, bestemd voor alle joden, worden opgehangen: morgen -tienduizend -melden!" en ze zijn weg; de president verbleekt, zakt in zijn diepe stoel bij de vergadertafel. ..je ondertekent'~ ga je akkoord met tien? tien of zes, dat is toch om't even? 8 Czerniakow? ingenieur Czerniakow, Adam hoor je me? tien? ja dat is meer dan zes maar luister Adam... wat?! wat haal je in je hoofd! je meent het heus? ach daar is je assistente, zij weet nog niet watje van plan bent... je stuurt haar weer naar huis? Adam, ach je huilt en huilt en huilt. .. 9 Waarom huilen? je bent toch geen slecht mens maar....het blijft onder ons je hebt weinig van een jood... het gaatje om die tien? zes kon er wel mee door? Ben je nu kwaad?op wie? ah, op jezelf... Je hebt wroeging en je neemt vergif... Haast je dan, doe het wat sneller, vlug de hele Raad staat dadelijk voor de deur. 10 Je hebt weinig van een jood, Adam... je neemt vergif, je doodt jezelf? jolden wórden toch gedood en dat vergt veel meer moed, maar nee jij drinkt vergif? je reinigt je je wast je schoon? jouw leven staat in het teken van de doop je sterven grijpt nog dieper in. 11 Want wat is het gevolg? Niet jij Niet jij maar wel de Raad zal buigen voor het bevel... wordt er nog gestemd? Nou ja proform tien wordt geëist. ..wat doe je er tegen! Adam, dezelfde twijfel die jij had bij zes -wat doe je er tegen knaagt ook aan hen, het is dezelfde worm. 12 Tja...Adam is dood, de dode president zit in zijn stoel en wacht de ogen dicht, zijn hoofd opzij gezakt zo zit hij op zijn vaste plaats; de Raad klopt aan -wat heeft dit te beduiden? heeft de president zich ingesloten? hij heeft toch zelf een spoedvergadering belegd....klop nog eens, luider, luider! 13 Het leek precies of iemand uit de kamer 'binnen' riep dat dachten ze althans en ja, de president zit als een dode in zijn stoel- ''meneer de president u hebt ons toch geroepen? u wenst een zitting! hier zijn we...allemaal de vergadering is voltallig." 14 En nu, wat nu? telefoneren? nee, ze zullen razend zijn ze zullen...nee beter niets gezegd! hij leeft al is hij dood. Maar hoe nu verder? toch vergaderen tien, ja tien!...zwijgend, stil en bleek zet de Raad zich rond de groene tafel. .. 15 De president aan het hoofd dan de leden van de Raad hun haren rijzen overeind het bloed stolt in hun aderen één neemt het woord – zijn tong trilt als een blad... allen luisteren, de dode president leidt de vergadering -zoals het hoort. 29/10/1943
1 Zo ging het verder: tienduizend Per dag, tienduizend joden... dat heeft niet lang geduurd o nee niet lang, het werden er al gauw vijftienduizend -die stad vol joden, Warschau, vergrendeld en ommuurd Verdween voor onze ogen smolt weg als sneeuw. 2 Warschau! joodse stad van oudsher – vol als een sjoel op Jom Kippoer, vol als een jaarmarkt, Warschauer joden handel drijvend op de markt, biddend in sjoel zo droef en zo blijmoedig, joden naar een karwei op zoek, naar God op zoek … Warschau, ommuurd en afgesloten – wat bruiste je van leven toen! 3 Nu ben je leeg! ontvolkt! volkomen leeggehaald! een graf ben je een necropool en doodser dan een dodenstad, met uitgestorven straten -géén lijk zelfs te bekennen- en openstaande huizen niemand komt naar buiten en niemand komt meer thuis. 4 Als eersten waren kinderen aan de beurt, de wezen en verlatenen het edelste en mooiste dat de boze aarde heeft! het eenzaamste weesje uit een kinderhuis had ons kunnen troosten en het bleekste droevigste gezichtje was voor ons een nieuwe dag geweest! 5 Eind winter tweeënveertig was ik In zo’n kinderhuis, ik zat daar In een hoekje en zag kinderen net van straat gehaald; op schoot bij een verzorgster zat een meisje amper twee jaar oud, lijkbleek mager en met ogen o zo ernstig ik keek ik keek- 6 Ik keek naar die tweejarige dat joodse kind was honderd jaar en honderd jaar haar ziel, haar pijn; wat haar bobe in haar droom niet heeft gezien zag zij – ik huilde en zei tot mezelf: huil niet, pijn gaat voorbij de joodse ziel leeft voort. 7 De joodse ziel leeft voort, doordringt de wereld, verdiept het leven, verlicht en prikkelt en maakt blinde ogen ziend; zij is als de Torah, als profetie als het heilige geschreven woord huil niet. .. huil niet, tachtig miljoen moordenaars kind. tegen de ziel van één joods kind. 8 Huil niet. ..ik zag een meisje van een jaar of vijf in dat asyl dat haar huilend broertje, veel kleiner nog dan zij en ziek, te eten gaf, ze doopte droge brokjes brood in dunne marmelade en smokkelde die handig in zijn mond... ik mocht het zien. 9 Ik mocht die kleine mame zien, dat moedertje van vijf, hoe ze hem
voedde mama was minder vindingrijk dan zij! Met een lachje wiste ze zijn traantjes Weg, vertelde hem een grapje Ach jiddij meidele! Sjolom Aleichem had het je niet nagedaan, ik zag het! 10 Ik zag daar de ontbering In dat kinderhuis, ik ging Ook naar de tweede zaal, een koude wind joeg er doorheen een ijzeren vuurpot in een verre hoek wierp zijn schijnsel op een hoopje kinderen, halfnaakt die zich warmden aan de kolengloed. 11 De een strekte een voetje naar het vuur een tweede een bevroren handje een ander warmde een bloot schoudertje en één bleek jongetje met zwarte ogen vertelde een verhaal, vertelde? nee, hij bruiste, spetterde! Jesaja, zo vurig en zo joods heb jij nooit gesproken. 12 Hij sprak een mengeling van jiddisj en hebreeuws nee het was puur losjn-koidesj! luister,kijk naar die joodse ogen kijk hoe hij zijn hoofd opheft. .. Jesaja, nooit ben jij zo klein geweest als hij en nooit zo groot, nooit zo goed, zo echt, en jij, Jesaja hebt ook nooit zo diep geloofd! ... 13 En niet alleen dat jochie in het kinderhuis, dat joch met zijn verhaal maar ook zijn zusjes en zijn broertjes luisterend met open mond... dit hebben jullie, o alle landen en steden van Europa, oude en herbouwde dit hebben jullie eerder niet gezien zoiets heeft op aarde eerder niet bestaan. 14 Zij gingen er als eersten aan die joodse kinderen allemaal ouderloos de meesten en gekweld door honger, kou, onder de luizen – kleine Messiassen, kleine martelaren... waarom die straf, waarom moesten zij als eersten aan de beul de hoogste prijs betalen? 15 Als eersten werden zij gehaald gingen als eersten op transport opgeschept als hopen vuil de wagens ingegooid – afgevoerd, vermoord, verbrand er bleef van hen geen spoor wee mij, wee ons van onze bloesem bleef geen spoor. 2-4/11/1943
1 Wee mij, ik wist het en mijn buren wisten het iedereen van groot tot klein van jong tot oud -we wisten het en niemand die iets zei. ..geen woord! ook voor onszelf verzwegen we het stopten hot weg diep in ons binnenste verstikten het. 2 Nog voor het ontuig ons had opgesloten ons allemaal in veel te nauwe getto's vóór Chelmno, vóór Belzee, nog vóór Ponar lang vóór het einde, de eerste dagen van de oorlog al, ontmoette je op straat een vriend -ik weet het nog - dan sloegen we onze ogen neer en drukten steviger elkaar de hand. 3 Onze lippen, onze ogen zwegen onze ogen waren bang de ander aan te zien.. ,blikken geven meer dan woorden je gedachten weer... alleen de handen, onze sprakeloze handen durfden het uit te schreeuwen: mene tekel. ..onzichtbare woorden geschreven aan de wand. 4 O niet wij alleen, de muren! de muren in elk huis en elke steen op straat, ze wisten het als wij ... wie heeft het ze gezegd? daarom staarden ze ons aan de muren, akelig stil en bleek daarom staarden ze ons aan de stenen, zwijgend en ontzet. 5 We wisten het, de vissen in het water de vogels op het dak, de niet-joden om ons heen, ze wisten het: we gaan er aan, wij allen moeten dood! en zonder een waarom… wat doe je er aan! het is een uitgemaakte zaak: ombrengen het joodse volk! vernietigen van klein tot groot! 6 Amper was Hitlers oorlog uitgebroken moordend en waanzinnig als hijzelf amper had de barbaarse Duitse horde Polens grondgebied bezet of Het joodse volk begon stad en sjtetl te verlaten geen zuigeling bleef in zijn wieg geen grijsaard op zijn eigen plek. 7 Men vluchtte, maar waarheen? vraag niet waarheen, aan niemand vraag evenmin waarom; wees blij datje 't niet weet, vraag er niet naar! geef niemand een advies, raad niets aan en raad niets af, noch om rustig thuis te blijven, noch op goed geluk met alle anderen op weg te gaan. 8 Thuis! ... ze dringen joodse huizen binnen en gaan er ongehoord te keer erger nog: ze slepen mensen weg weg uit hun huizen...op transport! en de wegen...die zijn overvol, verstopt kijk, Messerschmidts, hoe laag ze overvliegen! kijk die dappere vliegers, ze nemen uitgeputte joden onder schot. 9 Geef niemand raad, zelfs niet aan wie je bent gehecht, die zich vertwijfeld naar jou richt, smekend als een knecht, en als een knecht jouw hulp verwacht: wat moet ik doen? ach zelfs al was je God zeg niets! zeg niets! watje ook aanraadt, het loopt slecht af. 10 Alle wegen, voetpaden en straten bezweken onder de last van joden... een last zonder rugzak op de schouders een last zonder bagage in de hand... ze liepen, zwaar met angst beladen en in grote haast en zonderhoop...ach, een ander land! hoe komen we in een ander land\ 11 Te laat! te laat, eergisteren gisteren nog, vanmorgen kon je met een bus, een trein, een goederentrein... tot aan een grens nog ergens nu is het te laat, wat nu? de voeten als verlamd, de handen machteloos, te laat! iedere uitgang is al dicht, iedere deur gesloten. 12 Door de radio sprak een Duitser in 't Pools: wij zijn in aantocht! het duurt niet lang meer of wij marcheren binnen! voor ons hoeft niemand bang te zijn! de burger die zich rustig houdt doen wij geen kwaad, "alleen de jood" -zo schreeuwde hij de ether in – "de joodmoet op zijn hoede zijn!" 13 Het was woensdag, wanhoops-woensdag twee uur na middernacht nacht joden doolden ongewis en radeloos langs Polens wegen, o God met meer kans op overleven gaat een soldaat de oorlog in – in zo'n beroerde wereld heeft het meer zin je het leven te benemen. 14 Men vluchtte van Bendin naar Czestochowa, Uit Kalish weg naar Lodz, de Lodzers Zochten heul in Warschau en de Warschauers ook zij verlieten in paniek hun stad, maar in de ijlings verlaten joodse huizen werd de vluchteling, die van elders kwam, bekropen door een vreemde, kille angst, dezelfde angst waarvoor hij uit zijn eigen huis was weggelopen geheim. 15 Het hele volk, in al zijn lagen assimilanten en Bundisten de namaak en de vurig vromen de Zionisten en al die andere handelaars in mooie praat ze schrokken plotseling wakker de zweer brak door! red je! Naar Erets-Jisroel! maar het was te laat.. 7-12/11/1943
ONS HUIS VERWOEST EN PLATGEBRAND 1 Te laat, alle wegen afgesloten elke uitgang, elke grens is dicht de aarde, evenals de hemel heeft ons afgestoten, in grote angst is men tot Lublin nog gekomen en verder zelfs...maar wat daarna? de dood loopt voor ons uit met bloed, met vuur, met rook. 2 Ze lopen, maar ontlopen niet... en wie er toch in slaagt wie met wonden en gezwollen voeten denkt zijn doel bereikt te hebben kijkt somber en vertwijfeld om en wil terug, alleen maar terug! ja, we keren om naar huis – laat komen wat er komt. 3 Ze keerden om. " o treurige weg terug, dezelfde hel als heen dezelfde kwelling, angst, gevaar maar wel naar huis! als we toch sterven moeten, dan in de eigen stad, mijn eigen straat mijn huis, mijn bed... o Godlaat mij dood gaan in mijn eigen huis. 4 Ze gingen terug...de een heeft het gehaald de ander God beware niet, maar iedereen -óf onderweg óf terug in eigen huis- kwam kwalijk aan zijn eind! elk menselijk wezen, langs de weg vermoord of in de bossen aan een boom gehangen, is een jood! wie wel zijn huis bereikt, voor hem is dag en nacht zijn huis niet meer een thuis. 5 Hij kan zich nergens laten zien, noch binnenshuis noch buiten; een Duitser -gisteren was hij nog een Pool, vandaag Volksdeutscher -is naar hem op jacht . “Jij hier? Je was toch weg, in veiligheid… " roept een goede vriend geschrokken en verbaasd, bij een toevallige ontmoeting ergens in een achterstraat. 6 De synagogen zijn in brand gestoken De Torahrollen in het vuur gegooid de rabbijnen zijn gefolterd...jij, ben je in een sjoel geweest? de heilige Ark staat nog aan de oostwand, de bimah in het midden en de rabbijn...waar is reb Jossel? hij draaft rond de bimah, door een stel Duitsers met zwepen opgejaagd. 7 De rabbijn is oud en klein van stuk hij heeft een hoge rug en scheve schouders, niet erg fraai nietwaar? hij bukt en draait en draaft. .. en valt! een zweep raakt keer op keer zijn bochel de Duitsers kijken toe en proesten het uit. .. rebbe, hef uw lichtend aangezicht omhoog maak ze beschaamd, of nee verhul 8 verhul uw heilige gelaat het straalt in volle luister verspil het niet aan hen, laat de wulpse zon zich maar bevlekken de hemelen hun blauw onteren en zich ontbloten voor die geile blikken! wees niet als zij, u bent mooier, rebbe, dan de zon en reiner dan de hemel! 9 Staan blijven rebbe...de Duitser maakt zich kwaad, gebiedt u stil te staan uw mond te openen, doe open! ... de sjammes moet u spugen in de mond... de rabbijn gehoorzaamt maar de sjammes barst in huilen uit: "meneer de Duitser, hoe kan ik hem... onze rabbijn... zo onbeschaamd!" 10 "Spuug me sjammes, doe het snel, jij ezel die je bent!" de sjammes valt de officier te voet: "hoe kan ik heer hoe kan ik en waarom? 't is onze rebbe 't is Jossele!" de rebbe schreeuwt: "spuug! hij trekt al zijn revolver!" de sjammes doet alsof hij spuugt... de Duitser duwt hem ruw omver. 11 "Kijk, kijk goed jij, vuile jood, ik zal je leren hoe je spugen moet" hij fluimt de rebbe in diens open mond: "slik door!" de rebbe slikt "kijk" roept de Duitser, wijzend op de rebbe, "hij doet zijn plicht!" de sjammes slaat zijn handen voor het gezicht. 12 Toch een schot, het treft de sjammes in zijn been -"en nu eruit en opgedonderd!" hinkend leidt de sjammes de bejaarde rebbe die nauwelijks nog lopen kan -hoogstens draven rond de bimah in Gods huis -uit de synagoge met zachte hand duwt hij hem voort onder een regen van slagen ... sla maar! de maat is nog niet vol. 13 De maat was nog niet vol, maar eer de rebbe met de sjammes thuis gekomen is zie, rook stijgt op en vlammen slaan omhoog: waar? wat staat in brand? de sjoel! de heilige Ark met deTorah! Es brent oj oendzer sjtetl brent! de rebbe draait zich om, de sjammes houdt hem vast: ach de maat...de maat is vol. 14 O jij die in paniek ontvluchtte waarom ben je teruggekeerd? ongelukkige, waarom ben je in den vreemde niet gebleven? Zodat je niet had hoeven zien hoe zwaar je huis geschonden werd, hoe het bloedde en zonder reden werd gepijnigd en onteerd. 15 Zeg toch waarom? de teruggekeerde laat triest een vage glimlach zien die op zijn gezicht verstart – in hij zwijgt een ogenblik, dan kijkt hij om zich heen in grote angst: ik kom toch juist van huis: ons huis is -overal verwoest en platgebrand. 16-18/11/1943
1 Zo is het gegaan vanaf het begin... hemel, zeg waarom? waartoe? verklaar waarom juist wij vernederd moesten worden op deze grote aarde? de aarde hield zich doof en stom deed of ze het niet zag, maar hemel u hebt het gezien, u keek van boven toe en kantelde niet om! 2 Uw banale blauw bleef onbewolkt was stralend als altijd de zon deed als een brute beul in rood gekleed zijn dagelijkse ronde de maan, schendige hoer, ging door met haar nachtelijk getippel en de sterren flikkerden vals als katte-ogen. 3 Verdwijn! Ik wil u niet meer zien wil niets meer van u weten listige, verraderlijke, lage hemelen daar boven, ach hoe berouwt het mij dat ik u ooit geloofde, mijn vreugd en wanhoop aan u toevertrouwde mijn glimlach en mijn tranen, u bent even smerig als die grote mesthoop aarde. 4 Hemelen ik heb in u geloofd, heb u bezongen in mijn liederen, al mijn zangen ik had u lief zoals een man een vrouw maar zij verdween, zij loste op als schuim uw vlammende zonsondergangen vergeleek ik in mijn vroegste jeugd al met mijn hoop: "zo gaat mijn hoop ten onder, zo verbleekt mijn droom!" 5 Verdwijn, bedrogen hebt u ons mijn volk en voorgeslacht bedrogen! al eeuwen lang misleidt u ons, u hebt mijn vaderen misleid en mijn profeten! naar u, naar u hebben ze opgekeken zich aan uw gloed gewarmd, en als uw trouwste volgelingen hier op aarde naar u gehunkerd en verlangd. 6 U riepen ze als eerste aan eerst u, daarna de aarde pas mijn Mozes deed dat, Jeremia en Jesaia: "haazinoe!" riepen ze: "hoort, hemelen!" want als gij niet luistert, wie dan wel? wat bent u plotseling van ons vervreemd? u bent niet beter dan de aarde doorluchtige, verheven hemelen. 7 U kent, herkent ons al niet meer waarom? zijn wij dan zo veranderd? wij zijn nog steeds dezelfde joden en beter nog, ik spreek niet voor mezelf! ik wil, ik kan mij met de profeten niet vergelijken, maar alle andere joden al die ten dode weggesleepten al die miljoenen uitgemoorden wel. 8 Zij zijn het beste deel, hebben meer geleden zijn in ballingschap gelouterd, o wat betekent een groot man van weleer, vergeleken met een kleine, doorsnee jood van nu balling in Polen, in Litouwen, in Wolhynië of waar ter wereld ook? -uit iedere joodse mond jammert een Jeremia, een Job in grote nood een koning met zijn 'IJdelheid der ijdelheden'. 9 Hemelen, u kent, herkent ons al niet meer niet één van ons, als hadden we ons vermomd toch zijn wij nog dezelfde joden, wij zondigen nog steeds, maar louter tegen ons
zelf ook nu nog willen wij de wereld redden – blauwe hemelen, wat bent u blauw terwijl wij worden uitgemoord! wat bent u mooi, waarom? 10 Ik zal als Saul, mijn koning, in mijn wanhoop tot tovenarij mijn toevlucht nemen ik zal als hij het duistere pad betreden het pad der radelozen naar Ein-Dor ik roep al mijn profeten uit hun graven en bezweer hen: komt, verrijst, sta op richt u tot die mooie hemelen en spuw hen in het gezicht: "vervloekt! de duivel mag je halen!" 11 U hebt, hemelen, van boven toegekeken hoe onze kinderen met boten, treinen en te voet zijn weggevoerd, bij dag of in het diepste duister, hun einde tegemoet – in stervensnood staken miljoenen kinderen hun handen naar u uit, miljoenen edele mama's, papa's, het heeft u niet geraakt uw blauwe huid bleef strak en gaaf. 12 U zag de Jomeles, elfjarigen, een en al goedheid, levenslust u zag de Bentzjes, kleine bollebozen ernstig en leergierig, o troost van al wat leeft, u zag de Chanes die hen baarden, die hen heiligden in Gods huis, en u keek toe.. .lege hemelen, er woont geen God in u! 13 Er woont geen God in u! open wijd uw poorten voor de kinderen van mijn volk, vermoord, gefolterd open alle poorten voor de grote 'hemelvaart', heel mijn volk barbaars gekruisigd moet naar binnen... o, elk joods kind dat werd gedood verdient de plaats van God. 14 Hemel, woest en leeg als een woestijn in wie ik mijn enige God verloor voor hen was dat te weinig, zij hebben er in u wel drie: de joodse God, diens Geest en de jood uit Galilea, die zij hebben opgehangen -het was nog niet genoeg, wij állen moesten naar de andere wereld -O smerige afgoderij! 15 Verheug u, hemelen, want u was arm nu bent u rijk, gezegend met een volle oogst! heel een volk viel u ten deel! vier, hemelen, met de Duitsers feest zij vieren het op aarde met u mee moge van hier een vuur oplaaien en u, hemelen, verzengen, om daarna verschroeiend op aarde terug te slaan. 23-26/11/1943
1 Zo was de eerste dag, zo ging het door, de dag erna opnieuw iedere ochtend weer opnieuw – het leek pas gisteren! Verdriet niet de tijd om oud te worden vanmorgen vroeg, hoor: nieuwe rampspoed, doodsangst telkens weer! de dood begeleidt ons, volgt ons als een schaduw op de voet... 2 Dag in dag uit is iedereen getuige van wat de ander overkomt, 'iets’ wat-dan-ook... getroffen worden door een kogel en sterven is 'zoiets'; een auto stopt, 't portier gaat open iemand wordt er in gesleurd en weggevoerd... je bent beter af als je op straat wordt neergeschoten. 3 De eerste dagen dat zij binnentrokken in de stad, heb ik niet thuis geslapen, een avond was ik naar familie onderweg mijn vrouw ging dit keer mee, een officier, dook uit het donker op, hield halt hij keek me aan... heel even maar en liep weer door; tien stappen verder klonk er een schot, hij had een ander neergeknald. 4 Ons! Chanele, ons schoot hij dood jou en mij, hij zocht alleen een jood en was van ons niet zeker... zag je hoe de bloedhond ons bekeek? wij versnelden noch vertraagden onze stap de stap van leven naar de dood... hij liep een ander tegen het lijf in zijn ogen een meer uitgesproken jood. 5 Chane, in die ene vreselijke sekonde heeft hij ons allen neergemaaid jou en mij en onze kinderen, het hele Joodse volk in dit christelijke land! met stalen blik nam hij ons op, hij legde aan en schoot! spiedend in een straat op een duister uur, greep hij zijn kans... och Chane, wat zijn je handen koud. 6 Jouw handen en de mijne -koud hij heeft ons allebei vermoord ga naar huis en zeg de kinderen niet dat we een Duitser tegenkwamen, dat hij daar stond, blond, ons met zijn blik heeft omgebracht ons én hen en heel ons volk, zeg het ze niet, God sta je bij en ga naar huis alsof er niets gebeurd is, Chane, Chanele, je kijkt zo triest. 7 Ga naar huis en morgen vroeg wanneer de dag aanbreekt zal ik bij jullie zijn, ik wacht een ogenblik en bel dan zachtjes aan je zult het horen, het signaal herkennen – sta rustig op en sla iets om open snel de deur en breng de kinderen bij me...och mijn kleintjes zo vol levenslust, zo mooi, zo jong. 8 Kijk, mijn Jomekl wordt met een glimlach wakker... Jom, mijn kind, mijn schat! en Bentzje steekt zijn hand onder zijn kussen hij weet nog waar hij vóór het slapen gaan zijn boek heeft neergelegd, hij bladert even en vindt de bladzij en de regel. .. waarom, o Chanele, o kinderen waarom zijn jullie omgebracht? 9 Chanele, ik blijf vannacht bij jullie ik zal niet meer weg gaan 's nachts – waarvoor moeten doden of ter dood veroordeelden nog op hun hoede wezen? we hebben toch het ergste al gehad ze hebben ons al omgebracht je zag die Duitser? hoe hij keek? wat hebben we dan nog te vrezen... 10 Dat was de satan zelf, vorst van de onderwereld, louter vuil en drek en bloeddorst, de belichaming van al het kwaad, van redeloze haat tegen rechtvaardigen die weerloos zijn tegen alles wat van waarde is op aarde – een Duitser! de Duitser, die bleef staan en ons koud aankeek in de Gdanskastraat. 11 Het was Hitler, Himmler, Alfred Rosenberg, nee alle Duitsers samen het slechtste, meest gewetenloze volk stond vóór ons in die straat. Chane als ik toen een wapen had gehad hem had vermoord, hem neergelegd ik had mijn volk en jou en mij en onze kinderen gered. 12 De kinderen zijn wakker, zeg hen niets! wat doe je? ach, je tornt de koperen knopen en de blauwe tressen van hun schooljas af; je naait op onze kleren en op die van Zvi de jodenster ja Zvi is al groot! hij stribbelt tegen wil de jas niet aan... en jij, Jomekl mijn kleine, wat kijkje nu beteuterd? 13 Mijn Jomek weet niet dat men ons al heeft vermoord of nog vermoorden gaat! het hele Duitse volk is zelfs één traan van een verdrietig jiddisj kind niet waard ach als hij eens wist, mijn Jom, mijn zorgeloze het wordt mij koud om het hart omdat ik zie wat komen gaat, wee mij .... gelukkig, joodse kinderen, dat jullie ogen nog niet zien. 14 Chanele, jij bent een sterke vrouw veel sterker dan ik wist; je wilt alleen hier achterblijven? met de kinderen alleen? en mij zegje: vertrek naar Warschau snel! ik ging naar Warschau, moest wel gaan ofschoon ik het niet wou mijn ogen bleven bij het afscheid droog... de tranen stokten in mijn keel. 15 Nauwelijks twee maanden later ben jij met de jongens uit je huis gezet het is je nog gelukt mij in Warschau te bereiken, samen zagen wij het voorspel van het eind... bij het einde zelf was jij met Bentzikl en Jomek niet meer hier... met mijn oudste zoon bleef ik alleen en zag ons aller ondergang in vlammen en in vuur. 4-6/12/1943
Ik zeg zo graag je naam, ik zeg hem liefst hardop: Chanele! Ik roep je zo graag aan, nu je met mijn volk van mij werd weg- genomen; je antwoordt me, kijkt me stralend aan, om je mond je droeve, lieve glimlach ik roep je zo graag aan, om in mijn eenzaamheid te vragen: weetje nog? 2 Weet je nog? Ik vraag zo graag of je het nog weet. Chanele kom bij me, dichter bij me leg op mijn schouder je geliefde hoofd, je haren, prachtig zwart met hier en daar wat wit, omarm mij maak mij sterk, wek mij tot leven – ik roep je wakker uitje rust rust niet, Chanele, vergetelheid mag nimmer onze wonden helen. 3 Kom bij me zitten, ik heb je zo zeer lief... omwille van mijn grote liefde, hoor wat ik je toevertrouw je luistert! zelfs in mijn diepste rouw maak je me nog blij, ChaneIe mijn vrouw! in diepe smart om onze ondergang bezwanger ik je met mijn aanklacht draag die als je kind, zoals je onze zonen droeg en stuur het dan de wereld in, die zondig is en grauw. 4 Weet je het nog? het gruwelijkste en onbarmhartigste dat de wereld heeft gekend, weetje nog? Je weet het die herinnering heb je meegenomen naar de eeuwigheid, jij en mijn zonen de slachting van ons volk en de kreet om wraak zullen eeuwig in je gedachten wonen, ook bij mij! ik vrees de dag -moge hij nooit komen dat ik vergeet. .. 5 Ik heb mij steeds op jou verlaten meer dan op mijzelf, als was ik je gezant, die jouw tedere bevel volbracht ik deed wat je verlangde je legde zware plichten op mijn schouders ik heb ze allemaal vervuld, met vreugde en ontzag: mijn volk heb ik in mijn hart gesloten, ik droeg met hen de ballingschap bezong hen in mijn verzen vol hoop, vol angst. 6 Weet je nog het huis in Twardastraat dat weeshuis in het kleine getto'? die vijftig jongetjes? gezonde spruiten! en het toneelstuk dat ik voor hen schreef weetje het nog: 'Mich tsit in gas'? die kinderen, ze groeiden spelend in hun rol en werden levensecht zo ook mijn stuk .. zij hebben meer dan ik heel hun gevoel en heel hun hart gegeven... 7 Weet je nog die dag dat wij te horen kregen: ook zij, ook zij zijn weggehaald, samen met hun trouwe onderwijzers Dombrowski en zijn vrouw; zonder het jou te zeggen ben ik meteen naar de brug over Chlodnastraat gegaan.. .in het kleine getto zwierven nog alleen wat honden rond en katten en de zon... die scheen. 8 Joden trof ik in het kleine getto niet meer aan, hier en daar zag ik een schaduw sluipen met op zijn rug een levensgrote zak; die zak deed me vermoeden dat het een jood moest zijn hij haastte zich, de zak hielp hem een handje gaf hem een duw: 'vooruit, vooruit. .. ' het was gebeurd! niemand meer in Eizn-gas, in Grzibow, in Krochmalna,Walitsów onwardastraat, het was afgelopen! uit! 9 Ik ging van Cieplastraat de Twarda in linksaf naar nummer zeven ik vloog de poort door pijlsnel de trappen op naar boven tweede verdieping -ik opende de deur! ik stond daar en ik wou.. .ik wou... ik wou naar binnen, maar il{ kon niet kon niet de drempel over ik stond daar voor een open deur en heb mij niet verroerd. 10 Ik hoorde een voetstap... in de poort? of op de trap? een laffe dief? of laffer nog een Duitser? ik liep de lange gang in alle deuren rechts en links geopend brede schoven zonlicht vielen redeloos en zinloos in de gang het verblindde en verwarde me ik werd er duizelig van. 11 Ik zag jasjes hangen in de gang, een paar herkende ik, raakte ze aan: Abale! hij speelde de koopman in mijn stuk -zijn scène speelde op een binnenhof – hij maakte zijn entree met opgeheven hoofd zijn blik gericht op alle vensters en zwaaiend met zijn handen riep hij: "Jidn! heb je lorren, lappen, alles wat gedragen is, versleten of kapot ik koop het op!" 12 Dat overjasje is van Ahrek, hij was de hoofdrol, de jongen die de straat op wil, 'mich tsit in gas!' en die zijn zangleraar ertussen neemt: "ik moet naar huis, di mame iz mir krank" hij stookt zijn vriendje op: "chaver, kom mee, de straat op, jij zingt en ik sla op de trommel" als hij terug is in de klas hoort hij: zijn moeder is echt ziek geworden! 13 En dat, dat nieuwe jasje is van Pinchas de zoon van Hersjele, de dichter Hersjele was zelf een jaar tevoren van honger omgekomen en zijn verweesde zoon speelde de hongerige jongen die gewiekst en snel uit een mand een broodje jat – terwijl hij at, kwamen de tranen de woorden stokten in zijn keel hij had het zelf niet in de gaten. 14 Ik ga de zaal in en van schrik loop ik er gelijk weer uit, haast mij de eetzaal in, daarna de leraarskamer... ze zijn er niet, David Dombrowski noch zijn vrouw! allebei als Korczak enWilczynska zijn ze met de kinderen meegegaan naar 't oord, waarheen een vader noch een moeder hen begeleiden zou... een berg papier ligt op de grond 15 Ik doorzocht die rommelige hoop papier... o werp al mijn geschriften in het vuur om één kind van die vijftig jongetjes te redden; Chanc, weetje het nog ik bracht van Twardastraat geen weeskind mee naar huis maar een gedrocht 'mich tsit in gas' geheten, één schrift, de middelste van drie een wangedrocht zonder hoofd en zonder benen. 14-165/12/1943
1 Er is een straat in Warschau dat is de Milastraat o ruk uw hart uit leg er een steen voor in de plaats ruk uw behuilde ogen uit bedek de plek met scherven alsof u niets gezien hebt, niets geweten, stop uw oren dicht en luister niet, wees doof: ik ga vertellen van de Milastraat. 2 Er is een straat in Warschau de Milastraat. ..wie huilt daar en zo zacht? ik niet, ik huil niet nee! de Milastraat stijgt boven alle tranen uit, daar huilt geen jood om niet-joden, hadden zij 't gezien zij zouden uitgebarsten zijn in bitter, jammerlijk geween niet-joden heb ik echter in die dagen van Milastraat in het getto niet gezien. 3 Joden slechts en Duitsers...joden joden, joden zoveel, steeds meer toch waren driehonderdvijftigduizend joden in Warschau al vermoord - de oudjes neergemaaid op de begraafplaats de anderen naar Treblinka afgevoerd en nog is het vol in Milastraat overvol als treinwagons kijk en verbaas u. 4 Waar komen ze vandaan? ze waren toch al omgebracht! allemaal al neergeschoten en vergast? nee dit zijn joden die in fabrieken werken, in Nowolipie-en Lesznostraat joden met een arbeidsnummer, ja joden met mazzel, die nog net een baantje kregen in de fabriek het laatste beetje joden, ja de rest! de rest. .. 5 Joden dus uit die fabrieken en joden verderop tewerkgesteld in Gesiastraat en leden van de joodse Raad met kentekens op de borst en bezems in de hand om lege straten aan te vegen en Arbeitsjuden die voor dag en dauw elke morgen zingend het getto uitmarcheren en ondergedoken joden...ja in Warschau zijn nog joden!...ach dat wist ik niet... 6 Halewai, ik wou dat ze er niet waren dat ze nooit geboren waren en toch geboren, wou ik dat ze eerder waren afgemaakt zodat de Milastraat die straat in Warschau hen was bespaard gebleven – luistert allen: gelukkig maar dat er geen God bestaat al gaat het zonder hem niet beter. 7 Maar als hij wel bestond was het nog erger: God én de Milastraat! och wat een stel! haal je kinders uit je koffers waarin je ze verstopte slinger ze, verpletter ze tegen de muren steek levensgrote vuren aan en spring er handenwringend in: er is een God! wat een gotspe! wat een bespotting! wat een schande! 8 In alle vroegte, lang voordat het wreed en dreigend dag begon te worden was ieder op de hoogte, in kelders en op zolders of waar men elders zat verscholen: "alle joden moeten zich voor tien uur melden in de Milastraat en geen seconde later, alleen met handbagage... wie thuis blijft wordt ter plekke doodgeschoten." 9 In alle vroegte en overal vandaan formeerde zich een lange, dichte stoet: die kwam tevoorschijn uit een kelder die van zolder, je zag meteen waar ieder had gezeten zieken kropen uit hun bedden kijk 's aan, ze zijn zo goed als beter! jij, help ze niet bij 't gaan ondersteun ze niet, als iemand valt, reik hem geen hand: 10 hij is op weg naar Mila... wij allen zijn op weg naar Mila over een uur is hier geen joodse ziel meer levend te bekennen in geen enkele straat, niet in Dzielna niet in Pawia, nergens meer! over een uur ziet Warschau er precies zo uit als alle joodse steden en stadjes in Polen en Litouwen en overal waar Duitsers binnenvielen. 11 Nog een uur en boven Warschau zal de zon gedoofd zijn en met ons verdwenen naar de Milastraat met meer dan honderdduizend joden naar de Milastraat -nee het is niet de zon maar een makabere hemel, die ons wreed begeleidt en zich in elk gezicht van deze meer dan honderdduizend joden lijkbleek weerspiegelt. 12 Angst! verstikkend vol als Milastraat met joden is, zo vol is zij met angst angst hangt in de lucht, ook wij behoren deze aarde niet meer toe de grond ontglipt aan onze voeten ik zie bekenden, ik weet niet eens hun namen meer, vrienden, vergeten hoe ze heten als waren ze al dood... wie is hij? en wie is die daarginds? en zij ...die vrouw hier met dat kind? 13 Ik ben een huis binnen geslopen met mijn zoon, een dag, een halve nacht hielden we ons schuil, liggend, op de grond; voor dag en dauw schoven we aan, vijf in een rij bij de fabriek langs de selectie, onze levens in de waagschaal leggend -in de Duitse waagschaal – direct gedood te worden of pas later... we liepen langs met opgeheven hoofd. 14 Ik keek en zag hoe men een plunjezak van iemands magere schouders haalde en de plunjezak begon te huilen... een kind! een jodenkind! de bewaker, razend, wil weten wie de vader is schreeuwt naar het kind: ''wijs aan, wie is je vader!" de jongen kijkt zijn vader in de ogen, staart hem aan, huilt niet. .. hij heeft zijn vader niet verraden. 15 Ach jongetje! de Duitser sleurt een ander uit de rij, een 'schuldeloze' -jij! en stuurt beide, man en kind, naar een andere rij, de dodenrij – dat was me toch een grap! ik zag het -nee stel geen vragen, vraag niet naar het 'wat, wanneer of waar!' heb u toch bezworen: niets zien, niets horen als ik van Milastraat verhaal. 24-26/12/1943
1 Nee stel geen vragen, herinner mij niet meer aan Milastraat, voorheen zo vol, zo uitgestorven nu, meer dan honderdduizend joden liepen er met tassen in de hand en zakken op de rug, daarin een hemd, een handdoek, een stuk brood dat men de kinderen gaf die, grauwen dorstig als de broodkorst die ze aten, zwijgzaam waren als het graf. 2 Niets had geholpen, allen waren ze gepakt, gevonden waar ze zaten weggekropen diep in de kelders van de Milastraat of op zolders, verscholen achter planken, onder vuilnishopen overal, we zaten overal, de Milastraat wemelde van ons; hoe liep 't af: er bleven weinigen maar over we werden neergeschoten of weggevoerd, genadeloos, ten dode. 3 Een klein deel van ons is teruggekeerd naar de fabriek in Nowolipie en Leszno ik werkte in de weverij, mijn zoon, de enige die mij bleef, stond stil en stom bij een machine; fabriek -o smerig oord als een onrein altaar -wij, laatste twintigduizend joden van het getto klemmen ons nog aan je vast. .. wie van ons heeft in die dagen het getto niet gezien, wie heeft er niet rondgedwaald! 4 Er werd gewoond in afvalbakken langs de straat, daar was het warm en in de huizen voelde men zich vreemd zijn eigen huis had niemand meer, een akelige kou trok overal doorheen een ieder at het armenvoedsel dat anderen hem gaven droeg een gekregen hemd en sliep in vreemde, koudebedden.... eenzaam en ontheemd. 5 Onopgemerkt liep ik soms weg uit de fabriek, sloop door lege straten en glipte het getto binnen; een tijdlang keek ik dan naar die onmenselijke tafrelen wie had zoiets verdiend? ik had goede vrienden, niet één is er meer over! even haastig als ik het getto binnenging heb ik het weer verlaten. 6 Dierbare vrienden had ik daar schrijvers, musici en schilders niemand meer, vermoord! Hillel Zeitlin in gebedskleed naar de Umschlag weggesleurd en neergeschoten ook Jisroel Stern en Gilbert, juwelen als Warszawski, Dawidowicz, Jacques Levi en Ostrzega, O trotse . kroon op onze hoofden. 7 Een week later -ik sluip weer het getto in...ik heb er toch nog vrienden! Jitzchok Zukerman! en Zivia, zijn vrouw de edelste, de dapperste op aarde! chaloetsim! ja, partizanen! wie zegt: we hebben alles in dit leven al verloren? de partizanen zijn er nog! het leven heeft nog zin, er is nog een houvast. .. o nee, ik huil niet nee al staan er tranen in mijn ogen. 8 Jitzchok bracht voor mij die week een groet uit Krakau mee van Laban! Laban leider van de opstand daar, had hem gemeld hoeveel officieren, tuig van de SS, ze hadden koud gemaakt...terwijl hem dat werd meegedeeld had plotseling een 'handen hoog!' geklonken en Laban in officierstenue werd gearresteerd Jitzchok ontvlucht, doolt rond, een kogel in zijn been. "Jitzchok, het bloed staat in je laars...ga liggen met dat been!" 9 Dat was zeventien januari driëenveertig, ik bleef die nacht bij hem en nog voor de dag aanbrak -werd het maar nooit meer dag! ging ik de straat op, terug van Zamenhof naar Nowolipie, naar de fabriek – het getto... afgesloten! de SS verjaagt ons: terug! soldaten met geweren in de aanslag staan op alle hoeken. 10 Alweer! wat gaat er nu gebeuren? het is met ons gedaan, ik krijg het koud en warm tegelijk, ik ga terug terug naar mijn zoon en naar de partizanen... zij weten het al, iemand van buiten heeft het nieuws gebracht: Zivia! kijk, Jitzchok loopt alweer op zijn gezonde en gewonde been alsof de wond al was genezen – hij schrikt als hij mij ziet, verbleekt, 11 hij wordt krijtwit. .."wat zie je bleek Jitzchok!" wil ik zeggen, maar ik zwijg... hij roept een medestrijder: "ga direct een bunker zoeken op het erf en breng die twee in veiligheid." "Jitzehok" zeg ik en grijp hem stevig bij de hand, zijn kleur komt terug – "ik wij hier bij jullie blijven Zvi ook, hij wil niet weg!"; een partizaan komt binnen en deelt geweren uit. 12 Ik kreeg geen wapen, toch was dit voor mij een weergaloos moment al was het dan te laat. ..nee! het is nooit te laat! ook als de laatste jood een moordenaar doodt, redt hij zijn volk zelfs een volk dat al is uitgemoord... ''redt wat er te redden is!" spoorde ik mijn makkers aan, ik sprak hen moed in, hen en daarmee ook mijzelf 'mazzel oen braoche' heb ik hen toegewenst. 13 Ze hebben post gevat, de strijders, bij de deur, in de gang en boven aan de trap, bij het raam deed iemand fluisterend verslag van wat er voorviel in de straat ik stond roerloos voor een venster,
dat daar worden ze weer afgevoerd zwijgend en met diepgebogen hoofd de laatsten van mijn volk, waarom ben ik niet blind, waarom niet doof? 14 Hoor, twee soldaten rennen weg de straat uit, ze komen met versterking terug en steken een gebouw in brand een huisje aan de overkant staat al in vlam in plaats het vuur te blussen wakkert een brandweerman de vonken aan en meldt aan een Duitser in het Pools: "hier zitten er nog drie verstopt!" men haalt ze alle drie naar buiten en rood kleurt zich de sneeuw, een warme damp stijgt op. 15 Wees stil! ze zijn nu vlak bij ons ik zie een Duitser, ik zie alleen zijn rug, niet zijn gezicht, hij wordt niet in de rug geschoten, hij krijgt een kogel in zijn borst en valt, een tweede ook, "dieJuden schieszen" roept één van hen verbaasd, ja het is waar! joodse strijders, Zecharje, Gutman, Eliezer, en in de Niskastraat de Garde van de Zionisten ja, Juden schieszen! ze hadden het niet verwacht. 3-5/1/1944
1 Ze hadden het niet verwacht "die Juden schieszen!"ik hoorde het hem schreeuwen, de satanszoon, vóór hem zijn smerige ziel verliet het was geen schreeuw, het was ontzetting hoe is dat mogelijk! -stomme verbazing ongeloof: "die Juden schieszen!" o niet alleen van hem, het was een schreeuw van tachtig miljoen moordenaars: ook zij! de joden doen hetzelfde als wij! 2 Wee ons! wij kunnen het, wij kunnen ons verweren en jullie, moordenaars, vermoorden, ja ook wij! wij kunnen echter iets dat jullie vreemd is en altijd vreemd zal zijn: niet doden! niet een weerloos volk vermorzelen dat vergeefs de blik ten hemel slaat dat kunnenjul1ie niet, zondig geborenen: niet doden! jullie grijpen eeuwig naar het zwaard. 3 Ik ken jullie! en al weegt mijn woord niet even zwaar als van mijn vaderen de profeten, toch heb ik jullie even goed doorzien als zij! toen in 't begin van juli het eerste doodstransport Warschau verliet is er een vergadering belegd, was ik daar bij geweest -ik zou mét de partizanen hebben uitgeroepen: tomoes nafsji! .... we worden allen uitgeroeid! evenals in Lublin, in Litouwen, in Wolhynië en in de Oekraïne! 4 Ik weet het, het had niet geholpen niet omdat we zonder wapens zaten – een bijl is ook van ijzer en een kogel graaft zich niet dieper in het vlees dan scherpe nagels.... maar joden in Amerika en in Erets-Jisroel zouden zeker onze dood betreuren, toch in hun hart - misschien ook wel hardop ach, wen men zouden ze zeggen: ach, hadden ze zich maar niet verzet, was dat nou nodig... 5 Was dat nou nodig! wee mij, eind december zat ik er nog zwijgend bij, toen enkele joodse opzichters van de fabriek -in het Pools uiting gaven aan hun woede die groter was dan hun verdriet: “wat een volk! als kalveren laat het zich ter slachtbank voeren, wat een volk!" en boos hebben ze het hoofd geschud... wee ons, een volk dat van de aarde moet verdwijnen geeft nóg zichzelf de schuld. 6 Op achttien januari zag ik vijfduizend joden de dood ingaan en twee Duitsers zag ik, twee moordenaars, van de op die dag neergeschoten twaalf -slechts twaalf – en ze sidderden van angst die twee lafaards met hun wapens: "die Juden schieszen!" sindsdien drongen ze onze huizen niet meer met zijn tweeën binnen maar in horden, als een roedel wolven. 7 Als wolven! ik klom met jonge knapen over muren, over scheve daken met sneeuwen ijs bedekt, het hele blok van Zamenhof nummer achtenvijftig naar vierenveertig Muranow, vanaf het dak kropen we naar binnen, een paar makkers bleven met mij op de zolder, de anderen slopen naar beneden, daar hebben ze weer twee moordenaars geliquideerd, ik heb ze niet gezien, hoorde alleen de schoten. 8 'sAvonds met zijn allen naar Mila eenenzestig met een rijke buit -een geweer en wat revolvers! de dag erop hebben we ons verdeeld ik zat in een groep van honderd op een lange, smalle, koude zolder een vrouw naast mij hoestte een paar keer als een kat sprong iemand op haar toe en wachtte met uitgestrekte vingers scherpe nagels... ze stikte er haast in. 9 Een week later keerde ik terug naar de fabriek, in Nowolipie en Leszno waren alweer minder joden daarom zijn wij er tewerkgesteld om ons makkelijker te doden. Bicz! waar ben jij Bicz! kortgeleden nog een jeugdige Bundist, nu jood in hart en nieren! ook in de fabrieken heeft men zich verweerd! ook daar heeft men ons weggevoerd, ook daar zijn we gedood. 10 Dagelijks neemt ons aantal af, maar niemand sterft gewoon, we worden uit de weg geruimd één krijgt op straat de kogel, een tweede wordt gemarteld in een kerker van Zelazna honderddrie en anderen gaan op transport -gewald! ik zou het van de daken willen schreeuwen luidkeels door de straten willen roepen: gewald! maar er is blijdschap ook: wapens! we kopen wapens! een deel van ons verschanst zich in de bossen! Zvi wil met hen mee. 11 Zo weinig joden nog, zo'n handjevol en tussen hen verraders: Alfred Nossig -moge zijn naamworden uitgewisten- joodse naziknechten, joden die zich verkochten aan de Duitsers...één troost bleef ons: joden schieten hen als honden neer... schiet maar, beter tien slechte joden afgemaakt dan één slechte goj! niet allen gaan er aan... met rijke honden wordt anders afgerekend: zoveel voor een handgranaat, zoveel voor een geweer! 12 Sluipwegen zijn er over zolders van Leszno tot aan Nowolipie, verder via een binnenhof naar Smocza, dan een stille straat in met je revolver rechtsaf een gat door in een dikke muur en je bent gelijk in het getto; kom je een Duitser tegen, verman je, ga niet aan de haal, hij vermoedt dat je gewapend bent en gaat je uit de weg...wat wil je meer? wat wil je, beste vriend, nog meer? 13 Jij wilt hetzelfde als ik, doodgaan Omdat je hart doodgaat, te vroeg wellicht maar eindelijk rust -over en voorbij! het laatste beetje joden wordt verplaatst naar arbeidskampen in de buurt van Lublin ik ga niet mee! al heb ik hier geen enkele schuilplaats en naar de arische kant kan ik niet komen; sommigen hebben verwanten die zorgen voor een vreemdelingenpas... als iemand ook eens aan mij dacht... 14 Voor al de mijnen hen ik al gestorven... was het maar waar, maar nee ik zal niet sterven. ik word vermoord... ik werk niet meer in Nowolipie, de fabriek is opgeheven, ik zwerf al dagen rond in Lesznostraat; bij een kennis tref ik een bleke jongen aan, die mij vertelt dat hij van buiten is gekomen, dat hij heel Groot-Polen heeft doorkruist, onderweg heeft hij geen joden meer gezien, niet een. 15 Dat was twee dagen nog vóór Pesach één dag later was het ook afgelopen metde fabriek in Leszl1o.. .ik heb me daar verscholen, ik hoorde dag en nacht kanonnen,'s nachts zag ik het getto branden, de laatste joden verdwenen met de muren in het vuur -knetterende vlammen verlichtten hel de hemel en als daar iemand was, dan heeft hij toegekeken en het eind gezien. 9-13/1/1944 1 Het einde. De hemel flakkert in de nacht en hult zich overdag in rook om 's nachts weer op te laaien l'havdl- vergeef me de vergelijking als de woestijn in onze vroegste dagen: een wolkenzuil bij dag, een vuurzuil in de nacht, zo ging mijn volk vol vreugde en vertrouwen een nieuw leven tegemoet, en nu de dood, het einde... wij zijn allen van de aardbodem verdreven. 2 Waarom? laat niemand vragen naar 't waarom want ieder weet het, elke niet-jood weet het van de beste tot de slechtste; de slechtste heeft de Duitsers goed geholpen en de beste deed een oogje toe, hij hield zich slapende nee, rekenschap hoeft niemand af te leggen geen mens zal navraag doen naar hoe of wat wij joden zijn nu eenmaal vogelvrij men mag ons bloed vergieten men mag ons doden, ongestraft. 3 Onder de Polen joeg de vijand op de vrijheidsstrijders en dan alleen maar op vermeende patriotten.... bij de Russen werden overwegend partizanen neergeschoten... bij ons vermoordde men de zuigelingen en baby's in de moedederbuik wij moesten állen naar Treblinka en vóór wij onze dood in gingen voegde men ons toe: 4 "Trek je kleren uit, leg ze zorgvuldig neer, de schoenen aan elkaar geknoopt laat alles achter, je hebt je spullen straks weer nodig, je bent zo terug! jullie komen van de reis? ach sol uit Warschau, uit Parijs, uit Praag, Saloniki? neem toch een douche!" en duizend worden er een ruimte ingejaagd en duizend wachten buiten, naakt tot de eerste duizend zijn gestikt. 5 Zo werden wij vernietigd van Griekenland tot Noorwegen en tot aan Moskou toe, zeven miljoen zowat, de ongeborenen niet meegerekend, alleen de zwangere moeders tellen mee en is er ergens nog een jood in Erets-Jisroel of in Amerika eis ook de niet geboren kinderen op die vergast zijn in de moederschoot. 6 Waarom gebeurde dit'? niemand vraagt waarom, geen levend wezen -. wel de levenloze stof: alle onbewoonde huizen in duizend steden, dorpen vragen naar 't waarom, want lege woningen staan niet lang leeg, verlaten huizen worden spoedig weer bewoond er trekken andere mensen in, een andere taal wordt er gesproken, de dagen en de nachten zijn er anders. 7 De zon zal bij zijn opkomst boven 't sjtetl in Polen en Litouwen geen oude joodse man meer vinden, die staande voor het venster gloedvol zijn psalmen bidt, noch iemand onderweg naar sjoel, hij treft alleen op alle wegen boeren op hun karren aan die naar de jaarmarkt rijden als van ouds louter gojim, meer dan ooit, gewald! de markt, de markt is dood! de markt is vol maar dood! 8 Geen jood zal meer de jaarmarkt sieren, verlevendigen of bezielen nergens zal een kaftan fladderen die grutten meetorst, aardappels en meel, geen joodse hand betast een kip of streelt een kalf. .. de dronken boer legt nors de zweep over zijn paard, dat de volgeladen wagen terugsleept naar het dorp... en nergens, nergens joden meer. 9 Geen joodse kinderen meer, die 's morgens vroeg ontwaken uit hun lichte dromen ze gaan niet naar het cheder, kijken hun ogen niet meer uit naar vogels stoeien niet of spelen in het zand; joodse jongetjes met je glinsterende ogen engeltjes, vanwaar? van hier beneden'? of uit een andere wereld? meisjes als pareltjes, zelfs als hun gezichtjes ongewassen zijn, hun haren ongekamd. 10 Zij zijn niet meer! laat niemand, zelfs aan verre kusten, vragen naar Kasrilewke, niet naar Jehoepets, doe het niet! zoek Menachem-Mendl , niet of Tevje der Milchiker, geen Sjloime-Nogid, Motke-·Ganev, zoek ze niet! zoals de jammerklacht van uw profeten Jesaia, Jeremia, Ezechiël, Amos en Hosea opklinkt uit de eeuwige Tenach zo wenen zij tot u uit Bialiks gedichten zo spreken zij tot u uit de geschriften van Sjalom Aleichem en van Sjolom Asch. 11 De stem van de Torah zal nimmer meer te horen zijn in Talmoedscholen, synagogen of uit de mond van bleke knapen, doorkneed in 'lernen', die zich verdiepen in Gods leer …nee, niet bleek maar met een matte glans! gedoofd die glans! rabbijnen, leraren, broze geleerden vol van bijbelcommentaren, klein van gestalte, groot van geest, met hun hoge voorhoofd en hun klare blik -ze zijn niet meer en zullen niet meer zijn. 12 Geen joodse mame zal een kind meer wiegen niemand sterft en niemand wordt geboren jiddisje, aangrijpend mooie liederen van onze grote dichters worden nergens meer gehoord, voorbij, voorgoed voorbij! verdwenen zijn de jiddisje theaters je kunt er niet meer lachen door je tranen heen, muzikanten, schilders als Barczinsky, vernieuwers in de kunst… nooit meer een schepping van hun hand. 13 Geen joden meer, die zullen strijden voor een idee, die zich opofferen voor andermans belang, die het lijden van de naasten willen lenigen ongeacht hun eigen pijn; o dwaze goj, de kogel die je afschoot op een jood heeft ook jezelf getroffen! wie zal je helpen bij de opbouw van je land, wie zal je ooit nog zo met hart en ziel zijn toegedaan? 14 Onze felle communisten raken nooit meer slaags met de massa's van de Bund en beide zullen niet meer bakkeleien met onze trouwe chaloetsim! zij torsten het zwaarste juk brachten de grootste offers – ik was zo vaak met tegenzin en pijn van hun geharrewar getuige... konden ze elkaar nog maar bestrijden, ze zouden nog in leven zijn! 15 Niemand meer, wee mij, er was een volk, vergaan! er was een volk...voorbij! wat een verhaal! in de bijbel vangt het aan en loopt tot aan vandaag, een verhaal zo droef, wie vindt dat mooi? Vanaf Amalek tot de Duitser, wreder nog dan hij ... o verre hemel, wijde wereld, onafzienbare oceanen, bundel uw krachten niet, verdelg de satanskinderen niet op deze aarde… laat hen zichzelf verdelgen! 15-18/1/1944
|
|
|
de Rijn - collage 30 x 40 cm
Share |
canandanann 31-01-2012
|
.JPG)
.JPG)
.JPG)
