|
|
|
|
Edmund Blunden – gedichten uit en na 1e Wereldoorlog Uit: Blunden, E., Oorlogsgedruis (Undertones of War), Amsterdam Antwerpen 2006 (Uitgeverij de Arbeiderspers)
Blind staar je rond in mist en maan, Omringd door uitgedoste bomen, Met zwarte wonden, aangedaan Sta je, verbijsterd, bij te komen: Triest huis, je bent er nog.
Eens was daarbinnen vrolijkheid; De tafels vol met volle magen, Gelach - in 't bed, voor ons gespreid Lachten wij onze levensdagen. Zwijg, hees kanon, nu toch -
Slaap was er een geziene gast, Zij kwam des nachts de ogen sluiten, Broos latwerk houdt de vriendschap vast Hierbinnen, maar de slaap blijft buiten. 0 Satan, gifgedrocht!
Gij heremieten bouwt uw hut Graag in het groen langs zwakke stenen, De muur die nu de lopen stut Van vier kanonnen - haast u henen, Wees ditmaal niet zo trots.
Hier woonde menige zonnestraal, Vogelgezang, der bijen zoemen - Zo zomerdronken! Maar van staal Zijn nu de vogels, bijen, bloemen. - Bedroog de zomer jou?
Het kerkje op het kruispunt was intact, Daar floten geen granaten om je oren; De beelden binnen waren ingepakt, Konden 't gebulder aan de kim niet horen; Wij staakten onze mars en waren blij: 't Landschap lag er als op een sabbat bij.
Ons bataljon had spoedig zijn gemak Op 't rustig, vierkant boerenerf gevonden; Er lonkten trossen kersen, tak na tak, Er dartelde een schuimend beekje onder, En toen de wacht zijn post nam bij de poort Was iedereen door al dat moois bekoord.
Als een jachtopziener ontdeed de wacht, Een frontsoldaat geworden melkveehouder, Zich daarbij van zijn schiettuigs brute kracht - Zijn knuppel was hem kennelijk vertrouwder- En waakte met natuurlijk overwicht En een serene lach op zijn gezicht.
Het leek een zonde om de harmonie Te breken met een moordwapenparade, Maar daar kwam een gevlagde wagen, die Op scherpe toon de man zijn wapen raadde, Zodat de arme jongen vliegensvlug Heenrende, en als «Hunnenschrik» terug.
«Er hangt iets in de lucht,» zei hij In de melkschuur, die kaal en koel was; Hoe simpel ook, gaf die zin bij De groep tumult, wat niet zijn doel was. Eenieder wachtte, stil. Hij liet hem maar,
Beval de afmars, dreef ons uit elkaar. «Zuidwaarts, man!» en terwijl hij sprak Verwoestte pling-boem een houwitser De hut; terwijl de dood toestak, Klonk het gezang van leeuwenken; Hij nam zijn rijzweep en liep neuriënd de Appelgaard in, waar louter bloesem geurde.
Het nachtelijk geraas vertrekt, Dat onze bloem geknakt heeft na de Eerste stem; mistig licht bedekt Thiepval Wood en zijn ongenade; «Er hangt iets in de lucht klinkt na in mij En «Zuidwaarts, man», nog dodelijk dichtbij.
Loopgraven in het maanlicht, verzacht door wiegend maanlicht, Zijn mooi voor mij geweest: toen dansende, bedauwde grassen Ons streelden, toen wij over hun aardse paden strompelden; Toen het kruisbeeld dat over ons heen hing, vreemd werd verlicht En er muziek te horen leek, je hoorde altijd de dappere vogel In zuchtende gaarden fluiten boven zijn begroeide bron. Die momenten zijn er; vergeef me dat ik ze verheerlijk, Noch goedpraat dat weldra schoonheids nemesis komt In de fladderende overblijfselen die de verschrikkingen Bij het minste teken verwekten - een greppel die vertakt: Daar, het beste in de vijand met houwitsers, hersens en vechtlust! -Zacht, zoetjes, wees enge1 en beest tegelijk- Maar o nee, ze bungelen als prooien des doods in de strik Om door de maan verklaard te worden.
Een kolonel- Vier officieren, staat in dit bericht, Liggen gedood in Mesnil. Een granaat recht tussen hen in, aan de voet van en bij Jacob's Ladder. Alle vier uit Sussex. Ik vrees dat Flood en Warne zich daar bevonden. Ze moeten alleen nog geïdentificeerd worden ... Een brein - God, sta me nu eens bij, Bespaar 't vervolg aan mij, De aanblik van die rompen En heupen, zwarte hompen. Een kolonel- Nee, jij niet, Bunny, jij hebt net je bul. Ik heb iets anders voor je. Ordonnans!
(Tot uw orders!)
Ga Wresnnan zoeken.
Vrees niet, mijn ziel, voor de epidemie In de vallei; kom, laat de moed niet zakken, Mijn jonge lijf, bij de kakofonie Van grauwend staal en brandende barakken. Tot nu toe krijgt het lot u niet te pakken. Wees als een man als u uw ronde maakt Door 't dorp in puin; kijk, hier bemoste takken, Een tuin vol appels waar de koon van blaakt, En daar een huis dat tot nu toe niet werd geraakt. «Ik zal mijn best doen,» zucht mijn ziel bedroefd, «En die nog niet vermoorde boom onthouden, Die resten thuis zijn wat mijn oog behoeft, Hoewel ik ze het liefst niet z6 aanschouwde. Des vijands geest waart rond in het vertrouwde, Verziekt het licht, vergiftigt. Ik verflens, Met wanhoop zie ik aan wat bleef behouden.» Mijn lijf verdort, zweet, grommend in zijn wens, De arme Caliban, te worden als een mens.
Als golven rollen eeuwigheden aan Of dagen, nu wij in hun netten drijven; De wereld zal uiteindelijk vergaan Als bom, tumult en slaven met ons blijven; In muffe kelders slapend te verstijven Verlicht de last van het bewustzijn niet. Verliezen we? De slagregens verdrijven De warmte uit ons merg. De vijand schreeuwt- Van zwart naar baksteenrood springt 's levens laatste beeld.
0 roze-rood, o glansuitbarsting, Vlam, schemer, aan de oostkim op, 0 hemelwonder - de verwachting Van duizend morgens in één knop!
Wat, heeft de kunstenaar der schepping Een nieuwe gloed voor ons bestemd, Een vuurzee - zou hij er schik in hebben? Is 't aloud kosmisch vuur getemd?
Welk onnatuurlijk, vreemd ontwaken Bezielt dit lichaam, dat van mij Lijkt: voeten naar het bloedgolf-maken, Oren vol donder, handen bij
Grotesk metaal? Als ijs zo helder Schokt weer een sterfdag mijn verstand, Ze snakken hier naar mij, mijn helden. In dichte damp, die etsend brandt,
Krakend gebint, verkoolde brokken, In vlagen neersuizend geweld, In rood steen bruine voetafdrukken: Ik ben gekleed en echt mezelf.
De dag hangt ver achter ons doel, Wat wil die kunstenaar bereiken? Hier hinkt Jock met een Open smoel, Ik moet zijn rode bloed bekijken-
Lijkbleek bij, en dat rood! 't Geluid Van barstende granaten horen - En dan dat nagepraat: vooruit! Hiervoor alleen zijn wij geboren.
Hoe bevallig was het en o, hoe opbeurend Toen, de klei en de dood niet alom meer bespeurend, Wij langs verharde wegen aankwamen bij huizen Met koutende vrouwen en groen gras geurend.
In de gutsende regenstroom konden we blaken, Nu al onze beproevingen ten einde raakten - Tel niet de dagen, enkel het heden Was in ons denken, en hoe het ooit eens vol te maken?
Fris gekleed pikte deze overgeblevene Der stumpers als een kip in een greppel naar leven, Keek naar de molenzeilen, hoorde kerkklokken, Nam een glas aan, als werd hem het hoogste gegeven.
Hoe de schuur zich vulde, hoe ze luidkeels lachten, De pierrots riepen en het dak aan 't schudden brachten, Hun eigen leed zelfs belachelijk maakten, Zongen alsof zij nog slechts vreugd verwachtten!
0 morgen, als dit licht, reeds halfvergaan, De vergelijking kan doorstaan Met 't vuurwerk dat Aurora wil verspreiden! In ieder grijs gezicht Staat lijden. En toch is het al dag; op de plaats - rust! Je krijgt nog net je wapen uit je handen, Krom, tot het bot doordrongen van de vorst! Kijk stalen Stevens eens, hij poetst zijn tanden, Hij smelt het ijs en scheert zijn kinnebak! Vraag hem eens: gaan we winnen? Dit kampement heeft mij nooit aangestaan, Toen ik hier kwam, greep domme angst me aan; Die ingestorte loopgraaf, 't vormeloze Gespook van maten van die-en-die dode Misschien. En waar ook onze linie lag, Die hoeken waar je iets obscuurs in zag, Zomaar. Nu, op Haymarket, bij het plein, Moet een soldaat met een week hart niet zijn; Mortiergranaten hebben elke kei. Kijk, hoe de poedersneeuw komt langsgestoven, Zinloos, zielig; zelfs stenen rillen bij Zo’n oostenwind; de lage lucht hangt boven De straat. Haar zware, lemen wang doet, wreed, De stukgeschoten bomen bijna breken Die als giftanden uit de vlakte steken - De keel vol ijs loost een gargouille-kreet. Stuk telegraafdraad dat het dorp uit bungelt, Ritselt als dorre hondsroos, klimplantstengels, De schemer sijpelt door in 't middaglicht; Die zwarte staken in het vergezicht, Daar liggen wegen. Ieper zou ons warmen Op dit moment. Een week nog, heb erbarmen! Schreeuwende stomheid, o dood's ring-king, Flarden mens, huis, gras, wilg: zie ze hun kiezen Opeenklemmen, de mannen, zie - ze vriezen Terug met die enige hoop: minachting.
Een uur voordat de rozevingerige Dageraad zich weer Zou afvragen wat deze kotten beduidden, Deze woedende ogen, deze kogelgeluiden, Dit zwijgend verkeer,
Strekten vreemd lange roze vingers zich uit door de nacht. Een handvol kwam Veelbelovend in bogen naar beneden En landde, gevolgd door een heldere tweede, Die zette vlam
In een slagveld aan de oostzijde Met dreunend misbaar; Oost en West vlamde valse dageraad op En sloot, en gaapte; vals onweer klonk. Wij keken ernaar,
Gestoken door verschrikking om de verloren plaats Die met tien man Het middelpunt was: vlammen verteerden Ons bloed met de waarheid, de minst begeerde, Wij weer? Zij dan?
En toen ze ten slotte roze verscheen De dageraad, Kon ze niet zonder beven de wonden bevroeden In grond, waarop geen oorlog meer leek te woeden. Haar handpalm gaat
Met iets van menselijk medelijden langs De zes of zeven Die, met nu moeilijk te bevatten gezichten, Vergaten welke hand de hemel doet lichten En de aard' doet beven.
't Toneel was klaar, de groep bereid (Ze haalden volle zalen); Ons lachen bulderde, de tijd Was licht als zonnestralen.
Dans sprong en spon en kwam en ging, Geest tsjirpte hoog in 't praten, Hun ritme was verwondering En grappig bovenmate.
Zowel soldaat als generaal Werd toen betoverd, binnen, Totdat aan 't slot wij allemaal De morgen zagen winnen
En buiten, op de zandweg, bij Het kerkje zonder toren, Klonk nog een toegift, meenden wij: De fanatieke koren
Van het geschut bij Sint-Eloi. Een dwaas en vurig liedje: Kom mee en dans, my bonny boy, Op 't laatste melodietje.
Wij hoorden toe, wit, ook al van De kou, die de adem afsneed, Hoe bij Larch Wood de ene man De ander in het graf deed.
(1917)
De winter heerste in het woud, Al was het midden juli; Met duizenden opeengestouwd In stiltes als van Thule; De vos verliet zijn leger; thans Sliep hier geen wezel, maar een mens.
Het woud was vol van het gerucht Van vijf mijl verre vrede; Huizen glansden in 't vergezicht En heuvels glooiden. Uren gleden Voort, tot het brullen van de haan Fel daglicht bracht in ons bestaan.
Ver weg pakte de boer zijn spa. Waar ploeg en eg nog rustten, Was, op wat vreemde Muiten na, Geploegd, geëgd met luste. De ploeger-zaaier had met wijd Gebaar zijn stalen zaad verspreid.
Welke boer zaait op zulk een schaal? Bemest met vlees en bloed Werd 't feilloos ingezaaide staal Mooi dik en mals en rood, En in een nacht, nog nooit zo koud, Huiverden akkers honderdvoud.
Zowel op 't veld als in het woud, Wist deze slimme landman, Kon met de ploeg worden verbouwd - En hij had er verstand van. Veld, woud en beenbemeste klei: Een goed jaar voor de boerderij.
E.W.T.: OP DE DOOD VAN ZIJN BETTY
En zij ging heen, waarheid of droom, Waarvoor jij leefde, jeugdfantoom, Straks komt de ouderdom, en Dan geef je je gewonnen.
Wat baat mijn woord van hulp? Je wordt Al vreselijk genoeg omgord Door het geluk, mijn vrind, Dat onze schulden int.
Een schokje schudde je dooreen, Je gaat verbaasd en zachtjes heen; Jij, die veel liefde zag, Lacht dan je trieste lach. Daar zag ik in, dat weet je wel, Dat de gehate vijand snel Je lichaam openrukt En mengt met slijk en lucht.
Jouw glimlach is ertoe gedoemd - Zie, als je valt, hoe men je roemt, Geluk haar doel bedriegt, En Dood komt, als een vriend.
Er werd een uilennest gevonden in De eerste knotwilg na de mouterij; Ze renden door de dichte zegge, De vijver rond, langs groene heggen, Schoten als schooljongens het zonlicht in; Al was ontdekking, liefde, al was blij.
Langs dijken kwamen meisjes op de route Op vlotten langs om koeien te gaan weiden, Het oog van Britse boerenerven Kon hier ervaringen venverven; De stiltes, blikken die elkaar ontmoetten: Zo'n zoete balsem lenigde ons lijden.
De hartelijke zon kwam opgesprongen Als in de fantasie, zo zonder zwaarheid, Om onze marsen bij te staan Opdat Mars zelf ons zou ontgaan - Wie hoorde 't lied niet, dat wij zongen, Zag niet de nette groep, hun oog op waarheid?
's Avonds, bij 't afgelegen, witte huis Waar Que c'est drôle geoefend werd met Frans, Speelde het hele bataljon En een gemaskerd bal begon; Een clowntje rende rondjes als een muis, Met op de tamboerijn de trippeldans.
Een schemerhoekje bleek een stem te zijn Terwijl ik langsliep, vroeg me om te blijven. De fles werd aan mijn mond gezet- God helpe ons, Sergeant, 't is net Of ik verbrand vanbinnen, door uw wijn! Morgen nog eens? Kon mijn roes maar beklijven!
Vaak, zacht bij weiden diep in dauw, Lichtte een ander mijn ziel op in 't donker. Er was in zijn manier van spreken Iets wat mij stof was voor gebeden - Een Vesper, passend bij het tempelblauw Der sterren en de vreugd in hun geflonker.
Bij het passeren van het kasteel, juli 1917
“Met bloemfestoenen rond haar zijden flanken» - Wij komen naar de offerplechtigheid. Verdienen wie nog leven bloemenranken, Omringd met dood en luizen, in de strijd? Dit is het bloemenrijkste oord Dat aarde toestaat; onverstoord Draagt het kasteel zijn trotse gratie; 't hoort Het brute schiettuig niet ten hemel loeien. Zie de margrieten bloeien, De witte rozen groeien - Zo'n vrolijk kleed! Klaprozen bij miljoenen; Damast! Die vermiljoenen! Maar als je mij vraagt, vriend, dan zeg ik rond: 't Moet soberder -dit rood is mij te bont.
Triomf! Hoe vreemd, hoe sterk volgde triomf Op moede haat van eindeloze oorlog Toen van zijn grauwe lijkwade de zomer Hernieuwd ontwaakte. Rond 't gestruikeld wrak Van bosjes lijn en aardhopen sloop licht, Half glimlachend naar ons en nieuwe trots; De doodsangst van het wachten overleefd,
De tijd te vol voor 't hart om na te tellen Hoeveel vrienden de aanval had geëist. Geen arm der octopus held ons meer vast, De oude vijand hadden wij verpletterd. Zo roepend renden wij door reuzenvoren. Verblufte stilte daalde op het braakland, Een rust, ondraaglijk voor degenen die De batterijen in de heuvels voelden Bijeendrommen voor de besprekingen, In ongekend gelid. Nee, dacht het Geloof, Zij zullen nooit de reden weten van Hun nederlaag. Zij trekken niet terug, Zij blijven daar en zullen nooit meer spreken. Alleen het bosje waar een zerk zou komen Kwekte nog en schoot plots een kogel af. De oorlog zou voorbij zijn, en de linie Verschoof tot het onmogelijke was bereikt. Wij wachtten, buitensporig vol van vreugde.
Nu donkert het, 't wordt kil; nog geen signaal Vanuit de voorste linie om door te breken Naar die erachter? Weinig- met de zekerheid Van een koerier heeft Tijd zichzelf gemeld. De trage ogenblikken schudden met Hun zware hoofden: 'Niemand komt erdoor. Het is met ze gedaan, op de versperringen, Het draad stak als een ongemaakte haag Omhoog- daar werd de rekening betaald.' Dan komt de zwarte zekerheid, de hemel Verruilt zijn zwijgend niets voor spatten regen Die vlecht en zwemt en onze wereld insluit, Die kapotte geweren, buiten gebruik,
Blijken - een wonder - allemaal te vuren! Regen verdoezelt scherpe blikken niet. En jij, koerier, die ik gewaarschuwd heb, Jij arme waaghals, zwaaiend met je vlaggen, In dit gekrijs kom ik je weer voorbij En huiver bij de vliegen op je vlees. Koerier, momentje. Je bericht. - Weg is hij. Valt op een knie, klauwt in zijn rechterhand Het laatst bericht van zijn obscure vijand, Wordt als een steen. Ik mocht die jonge boodschapper, Maar daar is nu geen tijd voor. Zeker door De order deze bulderende vallen Te verruilen voor het snauwend prikkeldraad?
Waarom zijn onze stukken zo onmachtig? De grijze regen, zeker als de zandloper Vandaag, nu de sering door 't venster kijkt, En alles zo stil is dat veel lawaai maakt - De regen is het antwoord van de hemel, Met zijn wraak in het hart gaan we vaak slapen En slaap zelf knikkebolt zo hier en daar. De tweede nacht sluipt door de dichte regen. De gotspe overwinning is allang Verjaagd uit onze gevoelloze gedachten, Gehurkt zien wij in iedere koerier De aflossing, de aftocht uit de hel Naar wat voor holen ook behoren aan 's Levens rappel. Dan spreekt het dapper lot. Dit was de rust, eens zien wij hiernaar om. Het uur is daar; laat de aflossing maar komen! Duizelig gaan we langs het pad waar eens De ploeger floot als hij zijn span liet lopen; En waar hij, hongerig, op huis aan ging
Stelt de knotwilg ook onze honger vast. Wij kruipen, om de laatsten nog te redden Uit de tentakels van het prikkeldraad, Die nog niet bomgeblakerd zijn- Aflossing! Zij knarsetanden tot wij hun plaats innemen, Door de vertroebeling van nacht en modder, Vuurballen en zuur gas opeengehoopt In greppels nu, waar zij klaarwakker schreeuwen In razernij die niet is te bevroeden (Sommigen jankend, om de doden roepend) Zich afwendend: zij vinden in hun voeten Kracht om dat malle lijf terug te dragen, Als in een droom. Die vreselijke dag Wordt onze - en doods - loopgraaf plots bestookt Met hemelhoge salvo's, en de klei Danst in fonteinen om betonnen stallen, Waar nog de hersenen een list verzinnen Om arm of been te overleven. Deze Toorn gold vier van ons samen in een bunker, Die waanzins afgrond babbelend omzeilden, Blinkend en wit, vals lachend, bekketrekkend. De demon grijnst om 't spel te zien en dan - Nog steeds doet het pats-boem mijn hersens galmen Tot een suizende leegte - door het bomgat In 't dak valt met ijzige schok het licht, Drupt regen gruwelijk. Spreek, dokter, spreek! Ben ik verbaasd of dood? 't Stinkend betongruis, Het lyddiet maakt me ziek- mijn haar zit vol Verpulverd metselwerk. 0 , ik sleep jullie, Vrienden, de crypte uit, het daglicht in, Want dit is de gewijde, pure dag.
En kijk, terwijl ik over jullie jammer, Komt er een stel piepkleine veldmuizen Uit de ruïne en kijkt om zich heen (Ik kwam tot rust; zij hebben mij gered). Daar komt hij, mijn Sergeant, en godzijdank is er contact met 't bataljon van rechts, Zodat ik spreken kan - ik sprak als eerste, Maar hoor een naar de waanzin zelfs gemeten Bekende stem me bij mijn naam noemen. 'In godsnaam, stuur hulp, hier, naar het geschut, Haast alle hoofdkwartieren zijn verloren, Mortiervuur heeft met lichamen gestrooid, Ik ben als laatste niet gewond of dood!' Steeds zwaarder weegt op onze geest de last Als 't noodlot gruwelijker ons overschaduwt Na mijlen aan te zien vol kreunend leed, Hoe een heel landschap worstelde met moord; Elk ogenblik vervloog tot weer een doodsjaar, De regen weende aan, geweren loeiden, Verzinkend in het moer van vlees en bloed, Weggevaagd in de vaalheid der verwoesting, En elke gedachte slonk tot één Verlos! Maar wie, met welk commando, kan de doden Thans uit die chaos of mijn ziel verlossen?
Kijk even, Worley, wat er daar gebeurt. Worley stond op en gluurde rond de deur, En sergeant Hoad ging ook een luchtje scheppen. Toen daalde oorlogsvuist om neer te meppen! Hoad bloedde, was geschampt door de granaat. Hij wilde niet, maar kreeg het toch te kwaad. Een goede man, al weken. “Ik lig aan flarden.» Hij kermt, hij schreeuwt. «Kom, Bluffer, iets gevatter!» Zegt Worley. “Man, jou wacht het vaderland!» Ze duwden hem de bunker binnen, naar Zijn vrijheid: «Denk aan Eastbourne en je vader.» Daar lag de arme man, uit elke ader Zijn doemkreet stotend; weldra stom en slap Gaf hij de geest. Worley kon met een lap Gedrenkt in rum niets doen, ook schreeuwen baatte Niet meer. Charons boot bracht hem over 't water. Men was verbaasd om op een dag als die Zijn leven zomaar weggemaakt te zien.
Hij was pas net terug uit Londen En had een leren koffer vol Toen hij zijn opwachting kwam maken En zweette in ons smerig hol.
Een lange, slanke, bleke jongen, Met zeer gevoelig zenuwstel; Oorlog was al in hem gedrongen, Hier was een gruwelijker hel. Er werd een tijdje niet gevochten, En de adjudant kwam: mijne heren, Als het zo rustig blijft tot achten, Kom dan eens langs om te dineren.
Hij ging, met zijn dappere rode haren; Wij kauwden zuur zijn vrolijkheid Toen er iets loos was bij de bunker. “Niet daarheen,” schreeuwde er een van mij.
De bom sloeg midden in het deurgat, De rook dreef, lui, eruit vandaan; Er waren zes man bij het deurgat,
Waar niemand meer doorheen kon gaan. Hij leefde nog: de bleke jongen Die Albions lucht nog maar zo pas Geschud had uit zijn zwakke longen; Vertel dit, wie getuige was.
De Bedrieglijke Rust
0, hoe zinloos en hoe onbelangrijk Leken deze zuiderlinies in de bleke, Vergane winter Toen wij daar lagen!
Gras, dun wuivend in de wind, kwam nader, Rode daken veinsden overleven, Vlakbij - spotvogels! - Toen wij het overnamen.
Oorlog had vrijaf, noch kwam het in je op, Ook al daalden vlammen, floot er staal Op deze kale Sporen, Dat hier de dood kwam.
Sneeuw of rijp maakten plechtstatig stilte, Duisternis hulde in gevaarlijke veiligheid; Er dachten oude handen Aan nette leef-loopgraven!
Daar was het, mijn lieve, dat ik wegging, Nooit was het verraad zo simpel! Daar ook Zou menigeen betalen Voor zijn verkeerde mildheid.
«Het is een land,» Zegt deze oude gids der Lage Landen - Geschreven eer Waterloo was gestreden En die «een warmere belangstelling Bij den Engelschen reiziger zou wekken - Ook Vlaanderen, hoewel «niet rijk Aan natuurschoon», had zijn geschiedenis. Ik houd wel van dat boek; het spreidt de woorden Die voorvaderen bezigden tentoon Om admiraals of beverpels te prijzen; Lees even mee in gepolijste frasen Die voor de onzen nu heel anders klinken. De schrijver «blijft niet staan bij de verlokkingen Die schuilen in het grootste deel van België», Hij «zal de geneeskrachtigheid der lucht Niet noemen». Dank u, schrijver, voor die tekst; Wij kunnen ons wel in uw woorden vinden. Hier nog een paar: «de ongeëvenaarde kunde Der Britsche generaals, de onversaagdheid Der Engelsche soldaten ... » Nee, niet wij.
Ga door. «In acht te nemen wenken onderweg ... » Gasmaskers op en overdag niet reizen? «De kolenwinning mag zich thans verheugen In groei en bloei.» Amen, klinkt in het zuiden Uit greppels, slak- met slakberg spreekt. «Evenzo onderscheiden zich de boeren Door hun bemestingswijze.» Kan wel zijn. Maak eerst een mesthoop en bouw daaromheen Je hoeve; laat huis, koestal, varkenskot En poort, die trots toegang geeft tot de straat, Je mekka vierkant insluiten. De akkers Zijn meestal klein, zegt onze ooggetuige, «De pachten zijn helaas niet levenslang”. Zie ook hier waarheid in: te Zillebeke Merkten de landbouwers maar al te gauw Dat dat zo was; de mof, die zich wou vestigen Nabij Verbrande Molen, kwam met spaden Maar moest, meer dood dan levend, ijlings vluchten. Ik smacht, eerlijk gezegd, niet naar beklemming Of erfpacht op het veld van Pilkem Ridge.
Op zijn terrein nu, kan ik haast niet wachten Tot ik de Sporen van mijn schrijver vind. Hij komt uit Menen, noemt de namen van Dorpen die nu berucht zijn, Zillebeke, Kruist een riviertje (zo noemt hij die bloedgoot Bassevillebeek), een heuvel (een afzichtelijke), En komt te Ieper, «goedgebouwde stad». Mijn Belgiëtoerist, hoorde je dan Geen dreigend fluisteren vanuit het duister Van 't lot, toen je noteerde: «Poperinge. Handel in serge en hop»? (De woorden zullen Nog steeds wel waar zijn.) Heeft een afgezant Van Doem je geest bezocht, toen je te Veurne «De lucht is slecht voor vreemdelingen» schreef? Je pen, door de vingers van de ironie Gestuurd, maakt hiermee de onjuistheid van Je kaart weer goed; je hield hier oponthoud, Al «zou een nieuw Parijs Verdrag zulks na Enkele weken zinloos maken». Waardige En kalme man, ik laat je paarden wisselen En wens je goed te eten in Nieuwpoort. De waarheid deed je eer aan, als Cassandra.
(1921)
't Nieuw jaar volgt op de doden! Hoor! Klokken verspreiden 't nieuws in koor En dagen aan Klinkt: «Verder gaan», En “Verder gaan» galmt in mijn oor.
Sluipende sluwheid prangt het nest En snoeft en pooiert als de pest; Zij zal voortaan Niet verder gaan, Haar nietig zelf is wat van haar rest.
Tweedracht met haar sissende tong, Pikkende kip, de dans ontsprong; Haar prooi ontgaan? Geen denken aan! Zo redt zij, weldoorvoed, haar kreng.
Ik vrees, o uur, van schuld verschoond, Dat uw schijn helderzwarter toont Hoe dagen aan Al is vergaan De top die nog een doodsjaar kroont.
Mijn vriend, ik ken je uit mijn hoofd, Je vorm, je toon, je idiomen, Jij, herfstdag, ooit met mij verloofd, Bent na tien jaar teruggekomen: Van een verlies, verandering misschien, Is na ons afscheid niet het kleinste spoor te zien.
Je aanschijn ziet, nog rijp en zacht, Goddelijk stralend op mij neer, De grillen die de tijd ons bracht, Bestaan, nu ik je zie, niet meer. Herinneringen worden tot een heden Wanneer jouw voorhoofd straalt, zijn gloed richt naar beneden.
Het fijne spinrag zweeft omhoog Jouw hemel in, in trillend spelen: Een roze sjerp, die aan mijn oog Zijn reisdoel niet kan mededelen - Terwijl ik in het diepe blauw blijf Staren, Zie ik de rustige voltooiing van de jaren.
Ik loop door 't dichte gras der gaard, Het laatst geluk van groene pollen, Langs rijen muilezels, bedaard, Dan sta ik stil om wat te dollen Met die kei Maycock, Sporen om zijn laarzen, Bij deze rijpe zon, rood als een volle gaarde.
Een echte boer, mijn kameraad - Een hooischelf lijkt zijn broeder. Als hij vertrekt, vanavond laat, Zal weer verwoesting woeden. Ook ik weet dat de wereld dol vergaat - Maar eerst wordt deze dag, godgelijk, onze maat.
0 straat bij maanlicht, blauw en afgezwakt, Omzoomd door schimmen van je boerderijen En bomen, bitter kaal of afgeknakt, Hoe kan je barre aanblik mij verblijden? De velden links en rechts zijn ingezaaid En gave, onverstoorde huizen blinken, Door de genade van de nacht geaaid; Er zou een luit of vedel kunnen klinken. Waarom leid jij Mij dan het vuil en drassig kerkhof door, De wachten langs? Wat zijn die enge lappen Op hopen, wuivend in de nachtwind? Hoor Dat olievat toch eens een herrie trappen! En nog een, nog een! Hoe kan harde lei, Fe1 brandend, mijn gedachten laten stokken? Die vormloze Skeletten, wat zijn zij? En die rondslingerende ijzerbrokken? Zie ik daar zonnen in de doornenhaag, Boven het nat en kruipend gras uit schijnen? Hoor ik graven? Vanwaar die codevraag? Vanwaar die voetstappen, die snel verdwijnen? 0 straat, ik ken je mompelend verkeer, Ik ken je kunst om bloed tot-glas te maken, Maar kan, zegt men, vanavond veilig waken; Jij ziet niet alles - ik zie het verkeerd.
Waar harten licht zijn, monden luid, Hoor ik de Ancre stromen; Ik ga er 's nachts vaak even uit En hoor de Ancre stromen. Ik hoor haar huilen, droeve beek, Langs trieste wallekanten Daar bij de brug, die laatst bezweek, De molen die verbrandde.
Vermag haar kabbelend geklaag Mij hiervandaan te voeren, Haar Macht de stemmen van vandaag Als droom de mond te snoeren? De stemmen uit het lichte raam Verstommen - enig prater is in de stilte van de maan De weeklank van het water.
Het stoeiend stroompje heeft geen Part Aan deze nieuwe Uren. Toch stroomt de Ancre door mijn hart: 1 Ik hoor haar golven schuren, Alsof haar triest, geteisterd bloed Gemengd is met het mijne Nu ik aan haar wal vol gaten moet Vernemen van haar pijnen.
Een genie heeft ze bedacht, zowaar ik leef! Wie anders had de Spitsheid om wat humor deed met pijn zo in een naam te vatten? Jacob’s Ladder mondde opwaarts wijd uit in een vuurpoel, met - Dalende -Angelen in plaats van engelen, bezet. Daarvandaan verzorgde Brock's Bijval zijn vuurwerkfeesten: Zelfs de vijand kreeg gewoonlijk bijval van de meesten. Beeldengalerij toonde een werk waar Turner niets bij was, maar het werd verhangen en zie: lijken en moeras. Gaan we naar het zuiden; als herinnering zou reizen, zou ze mij op veel Shakespeareaanse namen wijzen. Krab Krawl klinkt al net zo vreemd in 't echt als op papier: Stinksteeg, waar je zelfs niet kwam voor Minnie van Plezier. De Chinese Muur borstwering die je om kon blazen (Als men 't riep, gebeurde dat, tot ons gespeeld verbazen). Waar de IJzer vol met rotte vis lag bij het Darmkanaal Droeg het hoofdkwartier de trotse bijnaam Snoek en Aal. Ai die namen en die beelden! Maar wat zeggen namen? Het zijn djinns, die in hun wolk van vrees uit kruiken kwamen.
Rust nu, met je makkers, zacht, jij die niet dood kunt zijn; In dat kleine dorp woont slaap, leg daar je hoofd maar fijn;
Ooit waren er dagen dat je niet hebt mogen dromen, Anderen houden de wacht, voor jou in de plaats gekomen.
Strijdlust, moed, het jarenplan waarin jij vrienden vond, Slechts vertrouwd met humor, toen jij opkwam voor het front; Als ik ergens trots op ben, is het jouw vriend te mogen Zijn geweest in bomkraters, dat voor ons beider ogen
Meteoren vielen waar de voertaal vriendschap was, Waar het bos een klauw was en een muil een poel of plas; Daar heb jij vaak op je post een lachaanval gekregen, Nu, in zwarte tijden, geef ik je opnieuw mijn zegen.
Slaap - dapperste vriend, het zou niet zijn tot jouw plezier. Zal ik zoeken bij cipressen? Nee, dan liever hier. Met de anderen, met wie wij nu niet meer verpozen, Zal 't mij troosten? Op een dode dag, een dodenloze,
Rijd ik weer het oude stadje in, als in een mooie droom, Door het dal, over de brug, naar ‘t pleintje met die boom, Daar in winkel, kerk of kroeg gewoon wat rond te hangen, Na een tijd van vuur; een kalm, vertrouwd verlangen;
Ook al werd de oosterpoort gehuld in razernij, Ook al bracht de klok elk uur het noodlot naderbij - Jij straalde er, kon ik je maar vrijheid voorgoed nalaten, En het trots gevoel van toekomst om nog uit te dagen.
Luister maar: Zij waren als wellend water, Vlug, rein, klaar, Zij zijn al het stromend water En muziek in groene dalen.
Zegt het woord Wat ik echo hoorde zingen? Zegt het voort Wat ik in mij hoorde zingen: Eeuwig wil ik bij hen horen.
Lachten zij, Smolt de hel op aarde even- Woud en wei, Ieder dorp waar zij verbleven Glansde in de zonnestralen.
Ik bemerk: Weinig van hun glans bewaar ik, Zo fier, sterk- 'k Wil hun daden tonen maar ik Heb de sleutel nu verloren.
't Groeit nog wel; Door mijn land, bewolkt of prachtig, Stroomt hun wel. In mij vloeien, hen indachtig, Feestmuziek en vreugdetranen.
NA HET LEZEN DAT DE WEDEROPBOUW VAN IEPER ZIJN VOLTOOIING NADERDE
Ik kan je horen nu, verlegen eeuwige metgezel, Wiens diepe fluisteringen Tegen mijn schemer bestand zijn; maar nu reeds maanden Te zwijgzaam over De drukke gevechtscorridors en de luidruchtige doorgangen Vol mensen, waar, als schele oenen en ergere schepselen Op een afgepeigerd schip met zwarte boorden in het dok, Tegenstrijdigheid kibbelt.
Deze de meester, met plots opspuitende woede, Als een Cycloop uittorenend, Heeft teruggedreven, terug, en snotterend, kakelend de ladder af. Zo opverend heb ik De suizende kogels uitgezweept, en nu pauzeer in de bevrijde lucht ik, Jou hoor ik, wiens gezicht steeds een en steeds miljoen is, Ware kaart van Vlaanderen van deze lieve dode, deze lieve levende, Van niemand en iedereen.
Woordenloze taal! ontspring tot mij dit muziekmakend moment, Allerinnigste vereniging. Zo, zo, zo zien we elkaar weer; hier kennen we elkaars samenbestaan En jouw stem is Mijn zelfexpressie, de regio zo fluisterstil en eenzaam zijnde, Geen holle gedachte meer om te knagen dat mijn hart wegduikt, Geen zonnestraal beweegt de dansende, prikkelende atomen, maar ik, Als het ginnegappen van de twijfel.
Maar mijn gevaar ligt hier zelfs, zelfs nu ga ik zwakgeworden en Zenuwloos hangen, Zwaarhoofdig, wiegde slaap me maar met de volheid van je liefde. Wek me scherp Met woorden, kil als bajonettenklauwen in de bevroren sappen, Zo simpel als het feit dat je moet doden of om rantsoen gaan, Zo Haar als het morgenblauw, rood en grotesk als de Open monden Van winterlijken.
Nu hoor ik je: de stem, de stem van marcherende gebogen bataljons, Van een Sterke soldaat, Daniels met zijn zwarte haar, de meer Saxische Clifford, fitte Worley - 0 spreek. Onze oude taal. 'Ik was uw nabuur eens, gij stoere Torenspits, uw ooggetuige, Ieper, Hoe machtig in uw ellende, hoe koninklijk in uw betovering, Met vingers, bros als ijs, knarste en klappertandde ik bij het klooster En riep orders;
Die de echo's, kruipend op besneeuwde muren en het oogloos bolwerk, Vlug voortdroegen, Maar niet konden, daar de nieuwsgierige lucht was overladen Met oude echo's. Gewelven onder 't klooster konden, rouwend en beschutting biedend, Mij niet verlokken, ont-lokten echter als daklood neergedrukte oogleden; Ook het zien van de rondcirkelende duiven van de arme St. Maarten hield Mij niet van mijn immense arbeid.
Bloedachtig dreef de maan, de stad loerde vanuit zijn sabelwonden; Toch schreeuwde ze uit: Wees allertrouwst! Daarvandaan, met onhandige gretigheid en gewijd vloeken Door het schrille gras, Door de val van de doornstruiken des doods, die plotselinge hovenier, Terwijl in sneeuw en maanlicht haar blauwheid de gezichten maskerde, Ging grimmig ik, de zwakkere die meedogenloos moed vatte Voor de slachting-
Allemaal voor haar, die heks met spleettanden, die schoonheid bij de slager, Aan mij toevertrouwd; Ik verliet haar niet, ook al doorsneed zonder een waarschuwing van een seconde Een wreed kapmes Mijn schedel en deed de fontein van al mijn zinnen overlopen; Bloedpoorten barsten; toch kwam ik, ging en kwam om haar te bemannen, Verliet de Posthoornstraat en Goldfish Château, sloot me met wassen handen bij de gekloven loopgraaf aan, Hatend en liefhebbend.
Zij, daarmee, is ooit mild geweest en leek zich te verheffen boven Het spook verwoesting; Glimlachend vroeg ik me, als ik op rustige momenten wandelde Naar kaarsengeflakker, Af hoe de donkere huizen in de regenschemer met geveinsde herborenheid Voor het leven opgewassen bleken, straks zouden er uit geopende deuren Vrouwen en dartele kinderen komen, in het lamplicht geliefden bij elkaar kruipen - Dood, lach niet zo!
Ook heeft de man nooit bestaan, noch Milton met zijn engelen, Die zo'n koor heeft gehoord, Zo'n klankenrijkdom en verbazing in vreemde, oude, oosterse Fantasieplaatsen Als ik in de plompe, kluitige namen van gehuchten rond de stad; De roem van Kemmel klonk, die van Athene zonk: ik luisterde Als men van Zonnebeke sprak met ingehouden fantasie, Een duizeligmakende afstand.
Voor woorden uit de Mermaid zou ik nog niet het erbarmelijkste geven Van wat ik hoorde echoën In een Kasteel met groene luiken of Nachtegaal, op een avondje, Terwijl de ruiten sprongen; Veel minder nog een van de verbluffend lieve kwinkslagen en Die zich maten met de salvo's, de zorg van de verloren post, Die het slachtend, brandend staal vervlochten tot eeuwige Lauwerkrans In die ene stad.
Voor haar is veel bereikt, en zij zal mij niet vergeten, zij Wier naam is Legioen; Zij zal weten wie haar het best gekend heeft en zijn ruwe mantel Wel om haar heen zou slaan; Haar tranen zullen stromen als zij zich vagelijk de wegwijzer herinnert Op het heuveltje, die zo, gesmoord, doorzeefd en rot, deed denken aan Een kruis, maar dan een kruis waaraan zonder tautologie Geen bloedende Figuur kon hangen.
Zij is de mijne; laat ze nu maar bouwen, wijzen, toewijzen Boven lichte deuren In goud hun titels schilderen, de standbeelden van hun Arcadië, Zoals hun voorvaderen deden, Vereeuwigen in weelderige tuinen: maar ik ben In deze grond, het sap, en mijn bloed stroomt in de beken En stroompjes, en mijn zucht van vervulling is in de bomen Bij Iepers stadswal, in de wind.'
NOG EEN TOCHT VAN BÉTHUNE NAAR CUINCHY
Ik zie je lopen Langs een lucht, bloembleek, En het groen-stille water Geeft even geen kik; Het lijkt van de Zotten Maar die “je» is ik.
Ik zoek naar het wezen Van de toon van een bel, Als een houtduiveneischaal Zo zilver en hel, Waar je loopt langs de oever - Ik hoorde het wel.
Er dansen bij 't sluisje Pesterig belletjes; Manen en pareltjes Spelen er spelletjes, Smelten, vervliegen - Jij vindt het welletjes.
Dit is Marie-Louise, Zoals jij me nog zei - Ik zie nog haar ogen En haar Cognac erbij - Jij hebt ervan gedronken; Zo verleidde ze mij.
Haar dak en haar vensters Waren niet zo gezond, En her en daar gaten Zo'n veertig voet rond (Ouder dan Homerus) Coderen de grond.
Schrik je soms van Mijn tijden? Wie is wie? Jij of ik? Bezit jij Béthune Met je oostwaartse blik? Béthune is ver weg nu, Blijf blij en niet verrek.
De telegraafposten zijn In opstand gekomen, De gotische toren is mooi beetgenomen, Het tuig hangt in flarden Aan palen en bomen.
Ja, wat zou je dan denken, Want hier is het oorlog? Mijn dank, jonge opklimmer, Ik was hier tevoor nog - Ik ken deze afdeling, Vervloek slechts dit korps nog.
«Kingsclere» heeft bloemen Alsook absoluut De koelste der kelders, -Je beste saluut! Jij sjoemelende smiecht - Jij bescheten rekruut!
- Maak voort, naar het raaigras! Over de loopgraaf hangt, Zo geel als het poeder Dat doodt met een stank! Ga ik of ga jij? 0, ik ga wel- geen dank!
Wij hebben er beiden De oevers verkend Door dorstig gehakte kalk, Waar zomaar een vent Bij een valhek een bordje Geplaatst heeft - attent!
Een dwaze wereld, mijn meesters! Wiens meesters, mijn jongen? Als jij ik niet bent, is bij mij iets gesprongen; Even rapporteren, Jouw rats, potdomme.
Welnu (nee, limoensap Helpt niet), ongelogen: Deze jongen kwam mij tegen En ik heb met hem mogen Optrekken als gids - nu lijkt het Alsof ik ben bedrogen.
Hij zegt dat hij ik is En dat ik ben niet hij; Maar dezelfde hemel Leidde ons, menen wij - Als wij niet kunnen mengen, Neem ons dan allebei.
Voor waar de toehoorder Verstijfd ligt in bedauwd gras, Zie ik wet in jouw woord, Hij zei dat het goed was Als ik zijn naam gebruikte - Zie de wens als de daad.
En wat als weer het fluiten Van de trein in de verte Door de mist komt gekermd, Coldstream Lane intrekkend, Zal dat dan liefde, Die valserik, wekken?
Als des levens gepeinzen, Of ze nu van je bloed Of je dubbele ziel zijn, Van veld of van vloed - Wat als ze tot je komen Als je dood ligt, voorgoed?
Nu, ik huiver nog heden Net als in vroeger tijd, En ik klamp me net zo Aan mijn Ster vast, voluit, En op een vale nacht Rukken we allemaal uit.
-Deze man mag dan praten Maar hij is even kwijt Dat een bom ons nog steeds Aan flintertjes rijt; Op deze rots splijt ook zijn Identiteit.
Ik zie hem lopen In een goud-groen gebied Met baby's in schortjes En leeuwerikenlied - Maar hij moet het zelf weten: Ik moet vechten, hij niet.
Waar 't onvermurwbaar lot door zo'n immens «Wat nu?» nog nooit met voeten was getreden, Waar het cliché, de algemene wens De vale koe molk, bieten trok, tevreden 's Werelds geruchten hoorde, en de mens Sliep, opstond, leefde en plots was overleden- Stroomt als een engelenspeer zulk zalig licht, Een helderheidsopwelling, fris als rozen; Elk erf een majesteitelijk gezicht, De hoeven glanzend, in metamorfose; Daggeesten hebben hier hun tred gericht Om met verrukte mensen te verpozen. Wie smacht en tast, alsof hij blindheid vreest? Drink met mij uit de bron tussen het lover, Een zalf die 's levens wonden zacht geneest. De leliekelk stroomt haast van stralen over; Rust vindt hier weer de moegezworven geest, De boerenstulpjes krijgen trotse tover:
Want aan iedere schutting, muur of haag is eens de bloem der mensheid langsgetogen En heeft het grote duister uitgedaagd, De kou, de angst, het uithoudingsvermogen. Zij stierven glansrijk, die geen vonk gevraagd Hebben van roem, maar 't licht in vriendenogen.
Over de stadswal wierp de zomernacht Een zachte sluier, rustig als een moeder Die haar kind toedekt; de kracht achter de sterren Was nu gericht op 't samenklinken van Boomtakken, bries en aardse zuiverheden.
Wij vroegen, turend in het oostwaarts duister, Een brandstapel en dampen bij Hill Sixty, Ons af wie ons bedroog: - Oorlog of Vrede? De laatste trein antwoordde met zijn echo, Passeerde de doorsnijding; voor het eerst Sliep nu de vlakte weer, en alle huizen
Noemden de nacht van hen. De oude wetten Keerden met boerse pas terug om aanspraak Te maken op hun volle eigendom. Opdat voor dwaasheden geen aandenken Opgericht worde. Wijzelf leken, kijkend, De resten, als we niet bedrogen werden Door droomvisioenen; hadden wij de regels Der eeuwigheid omgekeerd kunnen zien, De nacht onteerd, verblindend in de dag, De dag in golven schemering geschoten? De mens werd, en met onze hulp, een bleke Bekende; hier beroerde hij de Zon, En maakte met een doel de Zon tot bloed; 't Was net zo'n nacht waarin zijn Heks en hij Hun staal vertoonden en met giftig knallen Het heiligdom van 's werelds rust vernielden En God verrieden. Nu was de verstoring
Met zijn brandende aftocht op de wind Weggevoerd, de zuidwestbries achterlatend Die fluisterde in struiken, jonger dan Zij die eronder scholen in verbazing Over de enorme dwang des Tijds, maar nu Geen mot of grasspriet nog kon doen bewegen. Ieper, 1929
“Wie gaat daar?» vroeg mij iemand, zacht, Vanuit de luchtstroom van de nacht; Ik werd herkend en mocht passeren En hoorde hem mij adviseren: «Er kroop daar iemand door het gras Bij de ruïne, nog zopas, Ze schieten en zitten, godsamme, Maar op hun telegraaf te rammen, Dus als je nog de deur uit moet - Pas dan wel op je hoge hoed.»
Zal “Wie gaat daar?» mij, ferm en zacht, Nog eens ontmoeten in de nacht? Zal de aardigheid van grove binken, Ooit ergens nog zo zuiver klinken? Het lijkt, nu ik vaak wakker ben, Mijn kwetsbaarheid wat beter ken, Dat ergens over een verschansing De blikken glijden van de wachter, Die zich niet anders tot mij wendt Als ik gezien word en gekend.
|
|
|
de Rijn - collage 30 x 40 cm
Share |
canandanann 31-01-2012
|
.JPG)
.JPG)
